Rudničko-kačerski hroničari (14): Borisav Čeliković (1962)

Korice Čelikovićeve knjige Korice Čelikovićeve knjige

Najstarija šumadijska freska u „Petkovici“

Borisav Čeliković rođen 1962. godine u selu Lozanj, srednju školu završio u Gornjeg Milanovca, diplomirani istoričar, završio Filozofski fakultet u Beogradu 1987.godine. Radio je dve godina kao profesor istorije u rudničkoj osnovnoj školi, 12 godina u Gimnaziji u Gornjem Milanovcu. Od 2000-2004. bio je direktor Biblioteke „Braća Nastasijević“, a potom do 2011. godine, sa prekidom, direktor Muzeja Rudničko-takovskog kraja u Gornjem Milanovcu. Prelazi u beogradski „Službeni glasnik“, gde i danas radi...

 

Borisav Čeliković


Za rad i stvaralački doprinos u širenju kulture nagrađen je 2008. godine Zlatnom značkom Kulturno-prosvetne zajednice Srbije, a 2012. za priređivački rad u ediciji „Koreni“ – Poveljom Mile Nedeljković. Bavi se istorijom rudničko-takovskog kraja, istorijom crkve, stripa i planinarstva. Njegova bibliografija broji preko 350 bibliografskih jedinica, od kojih više od 50 čine objavljene i priređene knjige, najpoznatije su „Svetilišta rudničkog kraja“, „50 kazivanja o Svetoj Gori i Hilandaru“, „Odabrani radovi episkopa Irineja Đorđevića (koautor dr Dragan Subotić)“, edicija „Koreni“…Iz njegovog najčitanijeg dela „Svetilišta rudničkog kraja“ prenosimo neke nepoznanice i zanimljivosti o crkvenim objektima rudničko-kačerskog kraja...

Najstarija šumadijska freska u „Petkovici“

Na severoistočnim padinama Rudnika, četiri kilometara od Stragara, u zaseoku Zlošnici, nalaze se ostaci crkve, u stručnoj literaturi nazvane „Petkovica“. Njena prošlost obavijena je velom tame. Ne zna se ko je i kada crkvu podigao i kom patronu je bila posvećena. Crkva je podignuta na manjoj zaravni južne padine brda Visa, na levoj obali reke Srebrenice, od koje je udaljena stotinak metara. Nekoliko stotina metara nizvodno na ušću Blagoveštenske reke u Srebrenicu, nalazi se crkvina u narodu poznata kao Pridvorica, a nekoliko kilometara uzvodno nalaze se ostaci srednjovekovnog utvrđenja, zvanog Kulina. Svakako se na ovom prostoru u srednjem veku nalazilo rudarsko naselje Srebrenica.

 

Ostaci crkve sa istočne strane, foto:B.Čeliković


Na osnovu proučavanja stilskih odlika starijeg sloja živopisa predpostavlja se da je crkva podignuta u drugoj polovini 13. veka. Međutim, najstariji pouzdani podatak za datiranje crkve je natpis sa nadgrobne ploče pronađene pored crkve. On je delimično čitljiv... iIz njega saznajemo o sahrani monaha Domentijana 1379.godine- što je ujedno i terminus ante quem za izgradnju crkve. Da li je crkva bila u sklopu manastirskog kompleksa potvrđuje i natpis na još jednoj nadgrobnoj ploči i iz njega saznajemo o smrti jeromonaha Domentijana 1443.godine...

 

Ostaci crkve sa severne strane, foto:B.Čeliković


Ne znamo kada je izvršena obnova crkve prilikom koje je verovatno dograđena velika priprata na zapadnoj strani. To bi moglo biti u periodu posle sloma srpskog carstva krajem 14. veka, ili u prvim decenijama 15. veka ili u doba posle obnove Pećke patrijašije 1557. godine. Mlađa faza sahranjivanja oko crkve potvrđuje da je crkva služila i u tursko vreme. Na jednoj od trideset pet pronađenih nadgrobnih ploča nalazi se natpis koji sadrži samo ime i prezime pokojnika – Brane Toholjevića. Na ploči je uklesana i figura jelena, predstava sunca i luk sa strelom. U turskim popisima 1476. i 1525.godine pominje se porodica Toholj, kojoj je verovatno pripadao ovaj pokojnik. Kakva je potom bila sudbina „Petkovice“ nema nikakvih podataka. Verovatno da je crkva u ratovima s kraja 17. i tokom 18. veka porušena od strane Turaka, pa je sadašnjicu dočekala u ruševinama. O njoj ne govore ni izvori 19. veka, a nije zabeležena ni u „Naseljima“. Njeno postojanje evidentirala je tek ekipa Arheološkog instituta SAN, koja je 1950.godine obilazila arheološke lokalitete u centralnoj Srbiji. Posle toga ekipa Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Kragujevcu izvršila je arheološka i arhitektonska istraživanja. Izvedena je konzervacija crkve sa delimičnim nužnim rekonstrukcijama, konzerviran je i preostali živopis. Godine 1996. Počele su pripreme za obnovu crkve...

 

Renovirana crkva, sada manastir Petkovica, foto:R. Karaulić


„Petkovica“ je u arhitektonskom pogledu jednobrodna građevina, zidana u dve faze. Prvoj pripadaju oltar i naos zasveden poluobličastim svodom. Između oltara i naosa je zidani ikonostas sa dva prolaza. Đakonikon i proskomidija su prizidani uz zidove oltara. Na zapadnoj strani, iznad vrata je portal polukružnog oblika. Drugoj arhitektonskoj fazi pripada kasnije dograđena velika priprata sa paraklisom prizidanim uz južni zid.
U crkvi postoje dva sloja živopisa. Od starog je preostalo samo momumentalno poprsje Hrista, u niši istočnog zida priprate, iznad ulaza u naos. Po stilskim odlikama datira se u drugoj polovini 13. veka, pa je ovo, možda, najstarija freska u Šumadiji. Mlađem sloju živopisa pripada velika kompozicija „Uspenje Bogorodice“, na zapadnom zidu naosa, i delovi „Deizisa“ i pojedinačnih figura svetitelja. Za ovo slikarstvo se smatra da je nastalo krajem 14. veka.

* * * *
BOLjKOVCI, selo u Kačeru, zapadno od Rudnika. U njemu se po narodnoj tradiciji nalazio manastir. Uz njegove ruševine početkom ovoga veka stajale su ploče od kaluđerskog groblja.
BOSUTA, selo u Kačeru, severno od Rudnika. Po narodnom predanju u njemu se nekad nalazila dva manastira. Krajem prošlog veka bili su vidljivi njihovi ostaci. Na kosi Ljubičici, pod Visom, na mestu koje se naziva Manastirina, nalazio se manastir pod imenom Grgur. Drugi manastir nalazio se pod Vranovcem i, navodno, nazivao se Vranjevo.
VOJKOVCI, selo u Kačeru, severno od Rudnika, pominje se u srednjem veku pod imenom Vlasi Vojkovci, oko 1430.godine, kao deo vlastelinstva velikog čelnika Radiča, ktitora manastira Vraćevšnica. Na Ugarcima, pored starog groblja, krajem prošlog veka bili su vidljivi ostaci stare crkve. Potok, izvor i brdo, koji se tu nalaze, narod naziva Kaluđerovac.
GURIŠEVCI, selo u Kačeru, u dolini Jasenice, na zapadnim padinama Rudnika. Pored potoka Ambarine, odmah više glavnog puta, krajem prošlog veka bili su vidljivi ostaci stare crkve.
KOZELj, selo u Kačeru, severozapadno od Rudnika. U dolini Manastirskog potoka, desne pritoke Kačera, sredinom prošlog veka bili su vidljivi ostaci starog manastira. Sa suprotne, desne strane, u Kačer se uliva potok Crkvine, gde su se nalazile nekakve razvaline, verovatno razvaline stare crkve.
LIPOVAC, selo u Gruži, jugoistočno od Rudnika. Na Lipovačkom groblju, pod Glavicom, na desnoj obali Gruže, nalazi se crkvina. Po narodnom predanju, ova crkva je slavila letnjeg Sv. Arhangela.
LjUBIČEVAC, nekada selo, danas zaselak Stragara, na severnoj padini Rudnika. Na groblju se nalazi crkvina koju narod naziva „Adžina crkva“.
MAJDAN, selo pod samim Rudnikom. U njemu se pored četiri crkve čiju su sačuvani temelji pominje u narodnoj tradiciji još jedna. Navodno se nalazila u Rapšincima. Ovaj zaselak nekada je je bio selo koje je zabeleženo u turskim katastarskim popisima. Po narodnom predanju ime je dobilo po braći Rapsićima koji su živeli u srednjem veku i tu su posedovali rudarska okna.
TRUDELj, selo u Kačeru, na severozapadnim padinama Rudnika. Po narodnom predanju, po lokalitetu Ćelije bila je drvena crkva. Tu su nalaženi stari novčići.
ŠTAVICA, selo u Kačeru, zapadno od Rudniku. U Kojićima, prema Ridu, je mesto Crkvina. Tu su krajem prošlog veka bili vidljivi ostaci zidina i časne verige.

Priredio: prof. Radovan Karaulić

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter
Ocenite ovaj članak
(4 glasova)

 

 

 

 

 

 

Go to top