Rudničko-kačerski hroničari (18): Ejup Mušović (1930-1995)

Kula iz turskog doba u Gradovima Kula iz turskog doba u Gradovima foto:D. Miletić


Dr Ejup Mušović, najveći sandžački istoričar, rođen je 1930. godine u Suhodolu kod Tutina, gde završava osnovnu školu. Gimnaziju pohađa u Novom Pazaru, završava Filozofski fakultet, odeljenje za istoriju, u Beogradu 1957.godine. Po završetku studija radi kao profesor istorije i direktor škola u Tutinu i Novom Pazaru.

Odbranio doktorsku disertaciju na Beogradskom univerzitetu 1978. godine pod nazivom „Etnički procesi i etnička struktura stanovništva Novog Pazara“. Osnivač je novopazarskog muzeja „Ras“ i njegovog Zbornika. Do kraja života (sahranjen 1995.god. u Novom Pazaru) intezivno se bavio kulturno-istorijskim nasleđem muslimana Sandžaka i okoline. Dobitnik niza nagrada i priznanja, od republičkih (Etnografskog muzeja Srbije, Narodnog muzeja Srbije, Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Srbije) do opštinskih (Kraljeva, Novog Pazara, Tutina).

 

Ejup Musović

Objavio je nekoliko knjiga od kojih su najznačajnije: „Tutin i okolina'', „Muslimansko stanovništvo od pada Despotovine 1459. i njegova sudbina'', „Nahija Mileševo u 15. veku“, „Muslimansko stanovništvo Crne Gore'', „Kasarna u Novom Pazaru“ i dr. Štampao je na desetine originalnih naučnih radova..

Izučavao je dr Mušović i Rudnik pod turskom vlašću, iz njegovog teksta „Stanovništvo Rudnika u 15. i 16. veku“ (Etnološke sveske VII, Beograd- Topola, 1986.god.) prenećemo manje poznate delove.

 

 

Ostaci Ostrvice, foto:D. Miletić

Početkom 16. veka prvi islamizirani Rudničani

...Prošle godine su objavljeni turski katastarski popisi nekih delova Zapadne Srbije u 15. i 16. veku, u tri toma. Izdavači su arhivi Čačka, Kraljeva, Titovog Užica, a građu je preveo i priredio Ahmed S. Aličić iz Sarajeva.

Rudnik, srednjovekovno naselje i rudarski centar, lociran na istoimenoj planini, bogatoj raznovrsnim rudama, igrao je vrlo značajnu ulogu kao rudarsko naselje i u vreme turske dominacije. Rudnik je u 15. i 16. veku, kao i veći deo Srbije, pripadao sandžaku Smederevo, a uže kadiluku Brvenik, oko 1476.godine. Kasnije je kadiluk rasformiran, pa su na toj dosta velikoj teritoriji formirani posebni kadiluci: Rudnik, Užice i Požega (Čačak)...

Za sada prvi turski katastarski popis, koji je označen kao detaljan, a odnosi se na sandžak Smederevo, potiče iz 1476.godine. Tada su u samom Rudniku registrovana 654 poreska domaćinstva sa dva kneza i 21 hizmećarom. Posebnu pažnju privlače arhaična imena stanovnika Rudnika iz tog perioda: Stepan Omač, Bežan sin Radosava, braća Šobota, Bogovac, Dimitraš, Radiša Krluga i sl. Oni koji su doseljeni označeni su kao došljaci: Stanislav došlac, Prija došlac. Neki su označeni po mestu odakle su doseljeni: Cvetko Bošnjanin, Radovan Pribojina, ...Jedan broj Rudničana je označen zanatom kojim se bavio: Raša kasap, Bogdan kožuhar, Jovan Šuster, Radič grnčar, Cvijo krojač, Brataj vlah (verovatno stočar), itd.

...Drugi po redu detaljan popis sandžaka Smederevo potiče iz 1516. godine. Taj popis, poput onog prvog, počinje sa popisom samog Rudnika za koji se kaže: „To je rudnik srebra i u njemu se održava pazar“. U odnosu na predhodni ovaj popis nam da je određene novine. Prvo, stanovništvo je popisano po mahalama (gradskim četvrtima), što znači da je Rudnik imao status većeg gradskog naselja. Drugo, po prvi put se navode muslimanski stanovnici Rudnika, koji su te godine činili poseban džemat Rudnika. Njih je registrovano 31 i oni su bili nosioci domaćinstva. Većina od njih su označeni kao sinovi Abdulahovi: Mehmed, sin Abdulahov; Hasan sin Abdulahov, itd. Što znači da su bii konvertiti, dakle islamizirani meštani u prvom pojasu.

Turska administracija je praktikovala da islamizirane hrišćane naziva sinovma Abdulahovim, izbegavajući tako da pomenu hrišćansko ime roditelja. Retko je bilo slučajeva da se pomene i hrišćansko ime ime roditelja, npr.: Hasan sin Radoslava i sl. Dakle, od 31 popisanog muslimanskog domaćinstva u Rudniku, 15 domaćina su označeni kao sinovi Abdulahovi, a ostali su njihova braća ili deca...To automatski menja istorijsku sliku Rudnika, jer u dosadašnjim knjigama je zapisano da je Rudnik naseljavalo tursko stanovništvo, što se sada isključuje, jer to nisu bili Turci, već – Muslimani. Beznačajno je ako je mogao biti i neki poneki Turčin, koji je bio funkcioner ili slično...

Sledi kraći popis , verovatno nepotpun, iz 1523.godine u kojem je zapisano da je u Rudniku bilo 533 hrišćanska (od kojih 24 udovička), 51 muslimansko i dva jevrejska domaćinstva i 7 mlinova, 3 valjaonice i 15 samokova...

Godine 1525. usledio je novi popis sandžaka Smederevo, znači posle samo dve godine kasnije...Ovaj popis nije potpun, odnosnu u njemu nisu popisana sva rudnička domaćinstva, ali se ne zna ih kojih razloga...

Fragmentaran je popis iz 1528.godine, znači još manje detaljan od onog iz 1525. On počinje popisom 24 vlaška domaćinstva kojima se ukida status povlašćenih, verovatno što su prestali da se bave stočarstvom...

 

Sultan Bajezit II izgradio na Rudniku carsku džamiju

Čini se da je popis iz 1559/60. godine vrlo interesantan, jer je obilatiji podacima iz predhodnih popisa. Ovaj popis pokazuje da je povećan broj muslimanskih žitelja u Rudniku i da su razvrstani po mahalama. Prvo je „Mahala džamije cara, zaštitnika sveta, veličan mu bio halifat“. To znači da je jedna rudnička mahala imala džamiju carsku, koja je , samim tim što je bila carska, bila velikih dimenzija. Graditelj te džamije na Rudniku bio je sultan Bajezit II, koji je vladao od 1491- 1512.godine, pa je u tom periodu i izgrađena džamija. Sličnu džamiju je izgradio i u Užicu, a i u drugim mestima. Sulatan Bajezit II graditelj je monumentalnih džamija u Istanbulu i Jedrenu i derviškog staništa u Amasiji.*

U mahali Carske džamije u Rudniku registrovano je 117 muslimanskih domaćinstava. Među tim domaćinstvima ima dosta islamiziranih, a mnogo više potomaka ranije islamiziranih meštana...

Druga muslimanska mahala zvala se Mahala mesdžida sarača Alije. Pošto je i mesdžid-džamija, ali manjih razmera, ponekad bez mihraba, pa i bez munareta, to znači da je u Rudniku osim carske postojala još jedna sarač Alijina džaija po kojoj se zvala druga muslimanska mahala sa 40 domaćinstava. U etničkoj strukturi nema razlike kod stanovništva dve mahale, a to znači da to nije bilo tursko već mesno islamizirano stanovništvo, dakle da su to bili Muslimani.
Hrišćanske mahale, veoma usitnjene, činile su poseban džemat u Rudniku (popisani su njihovi delovi, a ne one kao celine, oko 36 mahala sa 198 domaćinstava -dodatak priređ.)...

Popisano je i dva džemata cigana u Rudniku, jedan sa 9, a drugi sa 18 domaćinstava...

Poslednji popis rudničkog kraja iz 16. veka, sa kojim raspolažemo, je popis iz 1572.godine. Po njemu su u Rudniku registrovane tri muslimanske mahale sa ukupno 153 domaćinstva: Mahala careve džamije 35, Mahala Jahije čelebije 55 i Mahala mesdžida sarač Alije 35 domaćinstava. Hrišćanskih mahala registrovano je 253 domaćinstava...

Ono što je za ovu priliku interesantno da je u navedenom periodu (1476-1572) Rudnik je bio izraženo migraciono područje...

*Joseph von Hammer, Historija turskog (osmanskog) carstva, prevod Neret Smailagic, Tom I, Zagreb, 1979.god. – Radnici Zavoda za zaštitu kulture u Kragujevcu otkrili su 1985. godine temelje Carske džamije na Rudniku, koji će kako su izjavili, biti konzervirani i zastićeni.

Priredio: prof. Radovan Karaulić

 

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter
Ocenite ovaj članak
(2 glasova)

 

 

 

 

 

 

Go to top