Riznica

RUDNIK KROZ ISTORIJU: U zimu , pre 75 godina, stradao je Radojica - Raja Karaulić, prvi antifašista našeg kraja

 

Tragedija porodice Svete Karaulić započela u Majdanu 1941.godine , kada je od nemačkog aviona, stradao Radojica – Raja Karaulić, šesnaestogodišnjak , gimnazijalac, partizanski kurir...

 Povod da se ova „priča“ napiše je 75-ta godina od smrti člana porodice Svetolika - Svete Karaulić, Radojice – Raja, 16-godišnjaka, koji je poginuo u oktobru 1941.godine, kao prva žrtva antifašističkog otpora u našem kraju. Smrt mladog gimnazijalca Raja bio je početak tragedije ove vredne, ugledne i bogate rudničke porodice, čija tragedija se smatra jednoj od najvećih u poslednjem veku u rudničko-takovskom kraju. Sve je krenulo početkom poslednjeg svetskog rata...

 Srez kačerski, koji je obuhvatao 36 sela formiran je davne 1830. godine i bio tu do 1941.godine. Sedište sreza kačerskog bilo je na Rudniku, koji je u to doba važio za veliko naselje. Karaulići su bili starosedelačka familija i živeli su u zaseoku Ćeramide. Siromašni su ostali na selu, a oni imućniji preselili su se u varošicu i tu formirali svoja domaćinstva. Bavili su se najunosnijim poslovima: Milan, predsednik opštine, kafedžija, Slobodan (Dušanov), Ljubo (Milanov) kafedžije, Svetolik – Sveto (Milanov) kočijaš i prevoznik, Desimir (Miladinov) potkivač... Mnogi su se odselili, krenuli “trbuhom za kruhom“, pa u velikim gradovima ili u inostranstvu pravili karijere (npr. Dragomir - Dragan (Brankov) je bio profesor beogradskog Univerziteta, njegov sin Branislav atletski prvak države, Aleksandar i Višnja filmski stvaraoci, itd...)
 Svetolik - Sveto Karaulić (rođen 1897.godine od oca Milana i majke Darinke) je bio kočijaš i prevoznik, što je u to doba bio izuzetno isplativ posao. Ne zna se da li mu je veću dobit ostvario konjski prevoz kamene kocke u Ugrinovce, na voz, ili redovni kočijaški zanat. Treba tome dodati da je imao ponajbolju vodenicu na Jasenici, kao i ogromno imanje (od Varošice do Kelje, od Rakića groba do Mezulane), šume, kamenolom... Sa Emilijom (rođena 1904.godine u Crnući u familiji Marinković) imao je tri sina: Radojicu –Raja ( 1925.god.), Mijajla – Mila ( 1928.god.) i Radosava – Rada (1931.god.). Tako je i dočekao Drugi svetski rat...

 

 

Rajina pogibija

 „U kući Dragije Danilovića, oko 20. jula, sazvan je omladinski sastanak pošto je potpuno proverena Dragijina žena Leposava i pošto su stekli u nju poverenje. Na ovom sastanku bio je drug Dušan Petrović – Šane, član Pokrajinskog štaba, Branko Rakić i Lepa Radosavljević – Mojić. Na sastanak su pozvani do tada provereni omladinci, za koje se računalo da će sačuvati strogu konspiraciju sastanka: Leposava Danilović, Slavko M. Nikić, Predrag V. Nikić – Beli, Dragiša Miletić, Joso Prpić, Miloš Ž. Sretenović, Radomir Jovanović – Cigareta, Radomir V. Danilović, Ljubica Radosavljević, Ljubomir D. Nikić, Zdravko Mirković, Radojica D. Mirković, Radojica S. Karaulić i još neki...“. Tako o pripremama za početak ustanka piše Milorad Milosavljević u svojoj legendarnoj hronici „ Rudnik u borbi za slobodu“, da bi nekoliko stanica kasnije opisao i drugi sastanak:

 „Oko 20. septembra pozvan je i drugi omladinski sastanak u kući Svetolika Karaulića. Mile Jovanović, sudijski pripravnik, koji je u ovoj kući stanovao, imao je zadatak da izdejstvuje da Sveto odobri ovo održavanje u svojoj kući. Na ovom sastanku prisustvovali su i stariji, pristalice NOP-a... Od starijih ovom sastanku su prisustvovali: Savo Radaković, radnik na kamenolomu, Risto Konstatinov, berberin, Miladin Mijailović, opančar, Josa Prpić, kamenorezac i još neki. Od omladine bili su pozvani: Mile Jovanović, Novica Milošević, Gradimir Veljković, Trifun Petrović, sudijski pripravnici, Leja Maksimović, službenik suda, Kosta Petković, poreznik, Dragiša Miletić, opančar, Slavko Nikić i Radojica Karaulić, učenici gimnazije. Tu su bile i Luna Koen i Ljubica Živković. Bilo ih je svega oko 20 na sastanku... Cilj sastanka bio je da se organizuje grupa za diverzije, koja će postepeno da preraste u borbenu jedinicu...Za kurira ove jedinice određen je Radojica S. Karaulić, na šta je on rado pristao.“

 O daljem toku početka rata na Rudniku i prvoj antifašističkoj žrtvi saznajemo iz iste knjige učitelja Milosavljevića:
„Trećeg oktobra četnici su krenuli za Šatornju, a odatle odu za Stragare sa namerom da tamo napadnu nemačku stražu i dođu do oružja i opreme. Na prevaru zarobe 42 Nemca, pokupe im oružje i opremu i 4. oktobra, u subotu, sprovedu ih preko Rudnika i Milanovca na Ravnu Goru..."
Nemačke „štuke“, prateći ovu kolonu Nemaca na njihovom putu, u Majdanu ugledaju na biciklu Radojicu – Raju Karaulića, kurira Rudničke partizanske čete, koji je nosio nekakav izveštaj sa Rudnika u bataljon u Svračkovce i teško ga rane mitraljirajući. Prenet je odmah u bolnicu u Milanovac, gde je ubrzo umro, kao prva žrtva ustanka protiv okupatora...“
 Akcija četnika izazvala je (ne)očekivano veliku odmazdu – paljenje Rudnika! Zapaljeno je 38 od 74 kuće. U požaru su sagorele i zgrade raznih nadleštava, a mnoge su bile oštećene i od bombardovanja aviona.
 Sveto Karaulić, čuvši da mu je ranjen sin, odlazi u Milanovac, ali samo po mrtvo Rajovo telo. Po povratku nailazi na zgarište od svojih kuća, koje su Nemci popalili, a zatim se vratili u Topolu i Milanovac. Detaljno to opisuje i učitelj Milosavljević:
„Sutradan, 7. oktobra, izvršena je sahrana kurira Radojice Karaulića. Za ovu sahranu Luna Koen i Milica Živković spremile su posmrtnu pesmu sa omladinom: „ S bolom te spuštamo u hladni grob“, kojom je otpraćen do groblja. Svečanoj sahrani prisustvovao je i Veljko Tomić sa celom svojom partizanskom četom i omladinom iz mesta. Održao je dirljiv posmrtni govor, pozivajući omladinu da osveti svoga druga, a njegova četa će to primiti da izvrši...“

nastaviće se...

Radovan Karaulić

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

Iz preduzeća Granit, nastaje Hemijska industrija Zvezda. 25. maj 1953. osnovan je Granit koji je proizvodio kamene kocke i ivičnjake a zatim eksploatisao magnezit za potrebe tržišta, naročito beogradske “Duge”. U našem kraju postojala su već nalazišta minerala u Drenovi i Mlakovcu. Ovi materijali služili su za proizvodnju suvih, zemljanih, zidnih i fasadnih boja. Granit je imao jedan kamion i dva para volova za prevoz kocke.

 

Po osnivanju “Zvezde” 19. februara 1959. godine, preduzeće je zbog nove proizvodne orijentacije ustupilo kamenolome na Rudniku i u Vrbavi “Ostrvici”, a “Šumadiji” u Brđanima rudnike magnezita “Četkovac” i “Mandića česma”. Oprema za suve boje je poklon beogradske “Duge”. “Zvezda” je danas fabrika za proizvodnju nemetala, boja za fasade, i unutrašnje zidove i hemijske proizvode. Ova fabrika se veoma brzo razvija neprekidno prateći najnovija tehnološka dostignuća u prozvodnji boja i lakova za potrebe široke potrošnje.

 

(Muzej rudničko-takovskog kraja)

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

Događaji koji će uslediti po okončanju Prvog srpskog ustanka samo će još više vezati Miloša za ove prostore. Naime, usled ponovnog dolaska Turaka, Obrenović se, zajedno sa svojom porodicom, povukao iz Brusnice. Neko vreme proveli su u zbegu, a zatim su se uselili u kuću Đorđa Matkovića iz sela Šarana.
Pošto se ispred takovske crkve u rano proleće 1814. godine nagodio i predao Sali Agi – Serčesmi, budući srpski knez počeo je na imanju Milovana Marinkovića iz Gornje Crnuće izgradnju kuće „osaćanke“. Nakon podizanja ustanka u Takovu, na Cveti 1815. i razvijanja ustaničkog barjaka uz čuvene reči „Evo mene a eto vama rata s Turcima“ kuća porodice Obrenović postaće dvor, a selo podno južnih padina Rudnika prva srpska prestonica.

 

Crtež Feniksa Kanića - Brusnica


Poput Miloša, i mlađi knežev brat, gospodar Jovan Obrenović ženio se devojkama iz ovoga kraja, doduše dva puta. Prvi put oko 1814. godine sa Krunom, ćerkom kneza Atanaska Mihailovića iz Beršića, jednog od najbližih Miloševih saradnika. Nakon njene smrti Jovanova supruga postala je 1836. godine Ana Joksić rodom iz Donje Vrbave.
Konačno, obavezni smo podsetiti da je 1866. godine u Gornjem Milanovcu rođena ćerka Pante Lunjevice, unuka Nikole Milićevića Lunjevice i buduća srpska kraljica Draga.

 

Takovski grm sa senicom, fotodokumentacija Muzeja RTK

 

Obrenovići su znali da se na dostojan način oduže kraju odakle baštine poreklo i koji im je omogućio da postanu to što jesu. Tako je Miloš 1821. podigao na Savincu svoju prvu zadužbinu, crkvu Svetog Save. Petnaestak godina kasnije gospodar Jovan sagradio je crkvu Svetog Nikole u Brusnici. Odmah zatim izgrađena je kao još jedna Miloševa zadužbina crkva Svetog Dimitrija u Brezni, da bi u periodu od 1860. do 1862. godine u Gornjem Milanovcu bila podignuta crkva Svete Trojice. Ona se smatra kao zajednička Miloševa i Mihailova zadužbina. 

Uz pomenute sakralne objekte članovi dinastije značajno su doprineli podizanju manastira Vrađevšnice. Knez Miloš ne samo da je obnovio čitav manastirski kompleks nego je 1825. godine sagradio novi konak u spomen na svoju majku. Otuda i nosi ime „Baba Višnjin konak“. Kralj Aleksandar 1901. godine podigao je u porti manastira, zapadno od crkve, spomenik Baba Višnji. Deset godina ranije poslednji vladar dinastije Obrenović sagradio je u Takovu zgradu Osnovne škole. Godine 1902. kraljica Draga podigla je na južnoj strani priprate manastira Vujna spomenik svome dedi Nikoli Milićeviću-Lunjevici, inače ktitoru ove bogomolje.
Takođe, počev od Miloša, vladari ove kuće, bogatim priložničkim darovima dodatno su pomagali ne samo svoje zadužbine, već i postojeće bogomolje.

 

Aleksandar Marušić

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

NA DANAŠNjI DAN- 15. februara 1916. godine, u Beogradskim novinama objavljen je tekst o Gornjem Milanovcu.
Prvi broj novina objavljen je 15. decembra 1915. godine u Beogradu. Beogradsko novinsko društvo se potpisivalo kao izdavač. Izlazile su u početku tri puta nedeljno a potom dnevno. Okupatorski list, štampan latinicom, ima tekstova i na nemačkom jeziku.

 

(Muzej rudničko-takovskog kraja)

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter


 Za nepun vek svoje vladavine pripadnici dinastije Obrenović ostavili su kroz mnogobrojnu ktitorsku i priložničku aktivnost neizbrisiv trag u povesti rudničko-takovskog kraja. Kroz sumaran prikaz, tih, uglavnom sakralnih objekata, ovaj rad donosi osnovne podatke o motivima, toku i načinu njihove izgradnje, ali i značaju koji su za ktitore i ovdašnje stanovništvo imale pomenute građevine.

VELIKI GRADITELJI SVOJE EPOHE

 Vladarski dom Obrenovića bez sumnje spada u red naših najznačajnijih dinastija. Državotvornost, politički talenat i pronicljivost osnovne su karakteristike vladara ove znamenite kuće.
 Manje vojnim, a znatno više diplomatskim sredstvima oni su nastavili i uspešno okončali već započet proces koji je jednom delu srpskog naroda doneo nacionalnu i političku slobodu, odnosno kulturni preporod. Za 72 godine koliko su Obrenovići predvodili svoje „otečestvo“ Srbija je od turske pogranične i u svakom smislu zaostale provincije, čijem stanovništvu je nakon propasti Karađorđevog ustanka pretilo fizičko istrebljenje, postala nezavisna i međunarodno priznata država, uz ne mala teritorijalna proširenja. Istovremeno bila je to pravna i ustavno uređena zemlja sa svim onim institucijama potrebnim za njeno normalno funkcionisanje. Bez obzira što im mnogi zameraju apsolutističku vlast, loše brakove i nesolidan privatan život niko ne može osporiti njihove državničke zasluge.

 

Kuca kneza Milosa u Šaranima, Vladislav Titelbah 1881 akvarel, Muzej rudnicko-takovskog kraja


 Podigavši kako za sebe tako i za državne potrebe veliki broj vrednih zdanja Obrenovići su ostali upamćeni kao veliki graditelji svoje epohe. Knez Miloš je i u tome prednjačio. Najbolji dokaz ove tvrdnje jeste nekoliko stotina obnovljenih i novopodignutih crkava i manastira baš u doba rodonačelnika najmlađe srpske dinastije. Poput svoga oca i knez Mihailo se dosta trudio da izmeni poprilično orijentalnu sliku tadašnje Srbije. Krajem XIX veka za vladavine kraljeva Milana i Aleksandra podignuti su mnogi objekti koji su do danas ostali glavna obeležja većine srpskih varoši. Građevine iz njihovog doba poput dvorova, crkava, ili školskih i administrativnih objekata do dana današnjeg služe srpskom rodu.

 


Bogorodica sa malim Hristom, ikona iz doma Radoslava Vukomanovića

oca kneginje Ljubice, čuva se u crkvi Sv. Save na Savincu

 

 Ipak, svi oni dok su upravljali Srbijom sa posebnim poštovanjem odnosili su se prema rudničko-takovskom kraju. I to ne bez razloga. Naime, pored Takovskog ustanka, celokupna istorija Obrenovića neraskidivo je vezana za ove prostore, naročito njeni počeci. Odužujući se svom bratu po majci Milanu iz obližnje Brusnice, koji ga je „iz bede izvukao“ kada ga je kao pukog siromaha primio u svoju službu, Miloš se odrekao prezimena Teodorović i prihvatio novo, Milanovo - Obrenović. Time je, ispostaviće se kasnije, čitava dinastija ponela prezime najuglednije i naznačajnije ličnosti Prvog srpskog ustanka poreklom iz ovih krajeva. Da mu je ostao večito zahvalan videlo se kada je Miloš, već kao ostareli knez, aprila 1859. godine doneo naredbu da se novoizgrađena varoš Despotovica preimenuje u Gornji Milanovac i tako sačuva od zaborava „ime blaženopočivšega vojvode Milana.“ 

 Poznato je da se Miloš 1804. godine oženio Ljubicom Vukomanović iz sela Srezojevaca. Buduća kneginja i  najomiljenija srpska novovekovna vladarka, ćerka Radosava Vukomanovića, pripadala je bogatoj i veoma brojnoj familiji čiji koreni su dosezali čak do srednjovekovnog doba. Dever na venčanju bio je trgovac Nikola Milićević-Lunjevica, blizak saradnik i prijatelj Milana Obrenovića. On je ujedno najzaslužniji što je do ovog braka uopšte došlo. 

 

Aleksandar Marušić

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

 

Poput Miloša, i mlađi knežev brat, gospodar Jovan Obrenović ženio se devojkama iz ovoga kraja. Prvi put oko 1814. godine Krunom, ćerkom kneza Atanaska Mihailovića iz Beršića, jednog od najbližih Miloševih saradnika. Nakon njene smrti, Jovanova supruga postala je 1836. godine Ana Joksić rodom iz gružanskog sela Donja Vrbava.

Jovanov život sa Krunom i decom uglavnom se odvijao u Brusnici. Tu je otkupio stari i podigao još jedan konak sa više pratećih objekata. Svoj novi dom počeo je graditi 1827. godine uz blagoslov kneza Miloša. Nepunu deceniju kasnije, tj. 1836, on je prodao državi Stari konak radi smeštaja Ispravničestva (Suda) Rudničkog okruga.

 

Uroš Knežević, Jovan Teodorović Obrenović,

vlasništvo Narodnog muzeja u Beogradu

 

 

Boraveći u Brusnici Joakim Vujić ovako piše o Jovanovoj porodičnoj kući: „Ovde je i rezidencija Jego Visokorodija, g. Johana Obrenoviča, oberkneza i magnata serpskago, koja sostoji se iz jednog gore sprata, koji soderži nekoliko paradni i namešteni soba sve po vostočnostranom vkusu, dole pak ima različite sobe i kancelariju, koja je dobro ureždena i dobro raspoložena s pismama i protokoli“.

Sa druge strane, Oto Dubislav Pirh u svom Putovanju po Srbiji u 1829, opisujući susret sa Jovanom u Brusnici kaže: „Nađosmo ga gde sedi sa ženom pored kamina sa najmlađim detetom na rukama, u njemu se video sretan otac porodice; tihe kućevne vrline odlikuju gospodar Jovana“. Pripovedajući dalje, ovaj znameniti Prus kaže da je Obrenović živeo u novopodignutom konaku sa elementima „franačkog nameštaja“, kao i da je u ovom „dobro uređenom zdanju“ zatekao svežanj poznati nemačkih novina „Algemajne Cajtung“.Kako su Miloš, Jovan i Jevrem živeli udaljeni jedan od drugog, nisu uspevali da se često posećuju.

Oskudna dokumenta iz tog vremena svedoče nam da je Miloš boravio u Brusnici 1821, kada je proslavljan prvi rođendan Jovanovog sina Obrena, zatim 1825, 1836. i konačno 1838. godine. Njegova supruga Ljubica, posetila je 1833. zajedno sa decom jetrvu Krunu, boraveći kod nje u gostima nekoliko dana. Takođe, značajne su i dve Jevremove posete bratu i snahi zajedno sa suprugom Tomanijom iz 1822. i 1829. godine.

Mirjana Glišović/ Muzej RTK

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

 

Manastirska riznica, koja bi imala mnogo toga da nam kaže da u plamenu Baba-Višnjinog konaka 1920. godine nije nestala galerija slika, veliki deo manastirske biblioteke i arhiva sa brojnim dokumentima iz novije istorije Srbije, smeštena je u zgradici sagrađenoj 1977/78. godine na zapadnoj strani manastirskog kompleksa. Muzeološka postavka riznice predstavlja zbirku vrednih predmeta, koja nam omogućuje da ipak samo naslutimo kakve je dragocenosti ovaj manastir s poštovanjem i ljubavlju čuvao.

Ta mala zbirka portreta crkvenih lica, „galerija“ kako je naziva Joakim Vujić,  bila je prva zbirka u Srbiji i, što je veoma važno, već 1826. godine bila je oformljena kao celina: sadržala je šest portreta i vedutu manastira Vraćevšnice. Georgije Lacković je još 1817. godine prešao iz Zemuna u Srbiju i iste godine naslikao Portret arhimandrita Melentija Pavlovića, koji je i jedan od prvih poznatih portreta u novoj Srbiji.

Drvorezni kliše (58 h 40 cm) sa predstavom manastira nastao je 1820. godine, a stigao je u Vraćevšnicu kao priložnički dar najstarijeg sina kneza Miloša, Milana Obrenovića, o čemu svedoči dugi zapis, delimično uništen usled oštećenosti ploče u dnu drvoreza. Pored toga što nam dočarava izgled manastirskog kompleksa početkom XIX veka, ističe se i nesumnjivim likovnim vrednostima a delo je nepoznatog autora.

 

                   

delo Djure Jakšića, portret Miloša Obrenovića 1859.godine

 

Od slika rađenih uljem na platnu iz nekadašnje „galerije slika“ do danas su ostale sačuvane samo dve: Krštenje Hristovo/Krunisanje Bogorodice – delo Pavla Čortanovića iz 1869. slikano sa obe strane platna i Portret kneza Miloša iz 1859. godine, delo Đure Jakšića.

 

Italokritska ikona, Bogorodica sa Hristom - Eleusa

 

Osim par izuzetno vrednih eksponata koji pripadaju XVIII veku, u riznici su prvenstveno zastupljeni predmeti iz XIX veka, a njihova posebna odlika je to što su pripadali članovima dinastije Obrenović ili su na neki drugi način vezani za njih: na prvom mestu tu je „Takovski krst“ za koji se veruje da su se na njemu zakleli Miloš i ustanici 1815. godine, zatim manastirski pečati koje je knez Miloš koristio u prvim godinama vladavine, gvozdeni krevet sa monogramom  „M. O.“, tepih, tepsija i lonac kneginje Ljubice, ogledalo i konzola, album sa fotografijama i srebrni poslužavnik kraljice Natalije, italokritska ikona Bogorodica sa Hristom (Eleusa) iz XVII veka, koja je u zbirku manastira Vraćevšnice dospela otkupom licitiranih dragocenosti kraljice Drage i kralja Aleksandra posle njihove pogibije, reprezentativan salon kralja Aleksandra Obrenovića, izrađen  u Parizu, u radionici Victor-a Aimone-a 1900. godine po njegovoj porudžbini, jastuci kraljice Drage, čitulja, ikona, gusle i sablja iz kuće Obrenovića...

Tekst: Ana Bolović

Fotgrafije: Saša Savović; dokumentacija Muzeja RTK

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

Prema narodnom predanju i nekim starim zapisima, iznad sadašnje savinačke crkve, na brdu Glavici, postojao je manastir Savinac, koji je opsluživalo bratstvo manastira Obrovina, današnjeg manastira Vujan. Manastir Savinac sagrađen je u doba Nemanjića, jer je osvećenju manastira, po predanju, prisustvovao i Sveti Sava, a to se desilo na Bogojavljenje. Posle osvećenja manastira i svršene liturgije Sveti Sava je zajedno sa okupljenim narodom sišao na izvore pored reke Dičine i osveštao jedan od izvora i bogojavljensku vodicu na ovom izvoru. Osvećeni izvor nazvan je izvorom Svetog Save, odnosno “Svetinja”a mesto na kome se nalazi – Savinac.
(M. Kale Milovanović, "Savinac", Beograd, 1995)

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

 

 Manastirska crkva svetog Đorđa je jednobrodna građevina sa oltarskim prostorom, naosom i pripratom. Njena arhitektura pripada sažetom tipu građevina moravske škole. Spolja petostrana, iznutra polukružna apsida sa nišama za proskomidiju i đakonikon, zasvedena je polukalotom, dok poluobličasti svod prekriva naos i pripratu. Priprata je zidom odvojena od naosa u zasebnu, veću prostoriju, a ispred nje, zapadna strana hrama se završava predvorjem manjih dimenzija sa lučnim prolazima na severnoj, zapadnoj i južnoj strani. Iznad predvorja, na kockastom postolju se uzdiže osmostrana kupola sa lučno završenim prozorima. Spolja je obložena vodoravnim redovima kamenih tesanika, a njene fasade se završavaju arkadnim frizovima ispod kojih su po četiri slepe arkade na severnoj i južnoj strani. Uzor graditeljima hrama bile su kamenom obrađene fasade crkve manastira Resave, mauzoleja despota Stefana Lazarevića.

 Tokom 1841/42. godine pod rukovodstvom Nastasa Stefanovića izvršena je restauracija manastira i podignut toranj na zapadnom delu crkve, koji se posle izvesnog vremena srušio i oštetio crkvu. Knez Miloš 1860. godine obnavlja crkvu Svetog Đorđa u spomen svoje majke, o čemu svedoči natpis na njenoj zapadnoj strani.

 Prvobitne freske u crkvi Svetog Đorđa, nastale 1431. godine, zaklonjene su mlađim slojem živopisa. Zna se da je crkva drugi put ukrašena freskama 1579. godine, prilikom njene obnove u vreme rudničkog mitropolita Diomidija. Kako saznajemo iz dobro očuvanog natpisa na severoistočnom delu priprate, sadašnji živopis izveden je 1737. godine, od strane zografa Andreja Andreovića i njegove družine, kada je iguman bio jeromonah Mihailo. Činjenica da vraćevšnički živopis rasporedom i tematikom poštuje tradicionalne obrasce i stara ikonografska iskustva potvrđuje da su se zografi 18. veka strogo pridržavali starijeg predloška i da su ponovili ne samo teme, već i raspored figura prvobitnog sloja. Ova zografska družina u Srbiju je došla iz Vlaške, u kojoj je na prelazu iz 17. u 18. vek, u vreme Konstantina Brankoveanua (1688-1714), formirana jedna posebna slikarska škola. Jedan od najaktivnijih slikara ove škole bio je zograf Andrej, otac živopisca Vraćevšnice, Andreja Andreovića. Pre dolaska u Vraćevšnicu, ova slikarska grupa živopisala je donje zone priprate manastira Ravanice, a potom i unutrašnjost kruševačke Lazarice.

 Živopis u priprati crkve Svetog Đorđa nije u potpunosti sačuvan. Potpuno su uništene freske na svodu i na zapadnom zidu. Takodje, ni prvobitni ikonostas nije sačuvan, a sadašnji ni u hronološkom ni u stilskom pogledu ne predstavlja jedinstvenu celinu. Prvi istorijski sloj delimično duborezbarene, delimično slikane oltarske pregrade, koji obuhvata njenu najvišu zonu, nastao je 1754. godine, a autor, zograf Stavro, potpisao se u donjem delu Bogorodičine ikone, dok se u dnu ikone Svetog Jovana nalazi ktitorski zapis duhovnika Vasilija. Drugu ikonopisnu celinu predstavlja dvodelna ploča u nižem redu sa prikazom Deizisa i delo je nepoznatog zografa, verovatno Stavrinog savremenika. Treću celinu čine četiri prestone ikone iznad ploče Deizisa: Sveti Nikola, Bogorodica, Hristos i Sveti Jovan Preteča. Prema očuvanim zapisima na njima, naslikane su 1824. godine rukom nama nepoznatog majstora, po narudžbini kneza Miloša.

 Brigu o manastiru vode monahinje, budući da je Vraćevšnica od 1935. godine ženski manastir, a u periodu od osnivanja do tada bila je muški.

 

A. Bolović B. Čeliković

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

  U doba Prvog srpskog ustanka Vraćevšnica je čuvala moštima Svetog kralja Stefana Prvovenčanog. Naime, budući da se bratstvo manastira Studenice, a posebno preduzimljivi Melentije Nikšić, aktivno uključilo u organizaciju Prvog srpskog ustanka, Studenici je predstojala surova odmazda Sulejman-paše Skopljaka. Svesni toga, studenički monasi odlučili su da napuste manastir zajedno sa dragocenostima. Kako se smatra, na Cveti 1806. godine, Studeničani su poneli sa sobom ćivot s moštima Svetog kralja Prvovenčanog i manastirsku riznicu i potražili sklonište u manastiru Vraćevšnici. Od 1810. godine dva bratstva su se sjedinila, izabravši arhimandrita Melentija Nikšića, za zajedničkog starešinu. Posle punih šest godina provedenih u Vraćevšnici, 1813. godine Studeničani su rešili da sa moštima i riznicom izbegnu preko Save i otišli su u manastir Fenek, odakle će se u Studenicu vratiti 1815. godine.

  Godine 1810. za manastirskog igumana je izabran Melentije Pavlović koji je odigrao istaknutu ulogu u teškim godinama Prvog i Drugog srpskog ustanka. Rođen u Gornjoj Vrbavi 1776. godine, školu je učio u manastiru Vraćevšnici. Pored toga što je preneo svoju imovinu na manastir, podigao je i svoju zadužbinu, osnovnu školu u blizini manastira. Za starešinu narodne prosvete izabran je 1823. godine. Zbog svojih zasluga i ličnih sposobnosti 1831. izabran je za prvog srpskog mitropolita i arhiepiskopa beogradskog posle oslobođenja od Turaka, hirotonisan u Carigradu od strane vaseljenskog patrijarha. Već na početku njegovog starešinstva u manastiru je održan važan sastanak. Godine 1810, 17. septembra, u manastiru su se sastali vožd Karađorđe, vojvoda rudnički Milan Obrenović, arhimandrit Spiridon Filipović i Dositej Obradović, radi dogovora o budućim političkim i vojnim akcijama. Zatim je Karađorđe na Veliku Gospojinu 1812. sazvao u Vraćevšnici Narodnu skupštinu, i u prisustvu ruskog konzula Ivelića kao izaslanika ruskog cara Aleksandra I, upoznao narod sa odredbama Bukureškog mira (posebno sa 8. tačkom, koja se odnosila na Srbe), uz grmljavinu ustaničkih topova, pored ćivota Stefana Prvovenčanog.

  Odluka o podizanju Drugog srpskog ustanka je doneta upravo ovde, u Vraćevšnici, u noći uoči narodnog zbora u Takovu, na Cveti 1815. godine. Iguman Melentije Pavlović u manastiru je odslužio noću svetu liturgiju i pričestio Miloša Obrenovića i ustanike. Oni su odatle u zoru otišli kroz planinu u Takovo gde ih je narod čekao pred crkvom i pod stoletnim grmom. Tu je knez Miloš pozvao narod na ustanak, a Melentije pod krstašem barjakom zakleo saborni narod na vernost.

  U Vraćevšnici je, takođe, na Đurđevdan 1818. godine održana narodna skupština na kojoj je doneta odluka o proglašenju Kragujevca za prestonicu Srbije. Blizina Gornje Crnuće, u kojoj je do tada živeo, prirodno je dovela do toga da manastir Vraćevšnica postane značajan topos u životu kneza Miloša, koji on do svoje smrti naziva „svojim manastirom“. Takođe, prenevši kosti svoje majke u manastirsku portu, pored već postojećih grobova njegove rano preminule dece, knez je pokazao nameru da ovde budu pokopani svi članovi njegove porodice, ali to se nije ostvarilo.

 

A. Bolović, B. Čeliković

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter
Strana 13 od 15

 

 

 

 

 

 

Go to top