Riznica

 

Poput Miloša, i mlađi knežev brat, gospodar Jovan Obrenović ženio se devojkama iz ovoga kraja. Prvi put oko 1814. godine Krunom, ćerkom kneza Atanaska Mihailovića iz Beršića, jednog od najbližih Miloševih saradnika. Nakon njene smrti, Jovanova supruga postala je 1836. godine Ana Joksić rodom iz gružanskog sela Donja Vrbava.

Jovanov život sa Krunom i decom uglavnom se odvijao u Brusnici. Tu je otkupio stari i podigao još jedan konak sa više pratećih objekata. Svoj novi dom počeo je graditi 1827. godine uz blagoslov kneza Miloša. Nepunu deceniju kasnije, tj. 1836, on je prodao državi Stari konak radi smeštaja Ispravničestva (Suda) Rudničkog okruga.

 

Uroš Knežević, Jovan Teodorović Obrenović,

vlasništvo Narodnog muzeja u Beogradu

 

 

Boraveći u Brusnici Joakim Vujić ovako piše o Jovanovoj porodičnoj kući: „Ovde je i rezidencija Jego Visokorodija, g. Johana Obrenoviča, oberkneza i magnata serpskago, koja sostoji se iz jednog gore sprata, koji soderži nekoliko paradni i namešteni soba sve po vostočnostranom vkusu, dole pak ima različite sobe i kancelariju, koja je dobro ureždena i dobro raspoložena s pismama i protokoli“.

Sa druge strane, Oto Dubislav Pirh u svom Putovanju po Srbiji u 1829, opisujući susret sa Jovanom u Brusnici kaže: „Nađosmo ga gde sedi sa ženom pored kamina sa najmlađim detetom na rukama, u njemu se video sretan otac porodice; tihe kućevne vrline odlikuju gospodar Jovana“. Pripovedajući dalje, ovaj znameniti Prus kaže da je Obrenović živeo u novopodignutom konaku sa elementima „franačkog nameštaja“, kao i da je u ovom „dobro uređenom zdanju“ zatekao svežanj poznati nemačkih novina „Algemajne Cajtung“.Kako su Miloš, Jovan i Jevrem živeli udaljeni jedan od drugog, nisu uspevali da se često posećuju.

Oskudna dokumenta iz tog vremena svedoče nam da je Miloš boravio u Brusnici 1821, kada je proslavljan prvi rođendan Jovanovog sina Obrena, zatim 1825, 1836. i konačno 1838. godine. Njegova supruga Ljubica, posetila je 1833. zajedno sa decom jetrvu Krunu, boraveći kod nje u gostima nekoliko dana. Takođe, značajne su i dve Jevremove posete bratu i snahi zajedno sa suprugom Tomanijom iz 1822. i 1829. godine.

Mirjana Glišović/ Muzej RTK

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

 

Manastirska riznica, koja bi imala mnogo toga da nam kaže da u plamenu Baba-Višnjinog konaka 1920. godine nije nestala galerija slika, veliki deo manastirske biblioteke i arhiva sa brojnim dokumentima iz novije istorije Srbije, smeštena je u zgradici sagrađenoj 1977/78. godine na zapadnoj strani manastirskog kompleksa. Muzeološka postavka riznice predstavlja zbirku vrednih predmeta, koja nam omogućuje da ipak samo naslutimo kakve je dragocenosti ovaj manastir s poštovanjem i ljubavlju čuvao.

Ta mala zbirka portreta crkvenih lica, „galerija“ kako je naziva Joakim Vujić,  bila je prva zbirka u Srbiji i, što je veoma važno, već 1826. godine bila je oformljena kao celina: sadržala je šest portreta i vedutu manastira Vraćevšnice. Georgije Lacković je još 1817. godine prešao iz Zemuna u Srbiju i iste godine naslikao Portret arhimandrita Melentija Pavlovića, koji je i jedan od prvih poznatih portreta u novoj Srbiji.

Drvorezni kliše (58 h 40 cm) sa predstavom manastira nastao je 1820. godine, a stigao je u Vraćevšnicu kao priložnički dar najstarijeg sina kneza Miloša, Milana Obrenovića, o čemu svedoči dugi zapis, delimično uništen usled oštećenosti ploče u dnu drvoreza. Pored toga što nam dočarava izgled manastirskog kompleksa početkom XIX veka, ističe se i nesumnjivim likovnim vrednostima a delo je nepoznatog autora.

 

                   

delo Djure Jakšića, portret Miloša Obrenovića 1859.godine

 

Od slika rađenih uljem na platnu iz nekadašnje „galerije slika“ do danas su ostale sačuvane samo dve: Krštenje Hristovo/Krunisanje Bogorodice – delo Pavla Čortanovića iz 1869. slikano sa obe strane platna i Portret kneza Miloša iz 1859. godine, delo Đure Jakšića.

 

Italokritska ikona, Bogorodica sa Hristom - Eleusa

 

Osim par izuzetno vrednih eksponata koji pripadaju XVIII veku, u riznici su prvenstveno zastupljeni predmeti iz XIX veka, a njihova posebna odlika je to što su pripadali članovima dinastije Obrenović ili su na neki drugi način vezani za njih: na prvom mestu tu je „Takovski krst“ za koji se veruje da su se na njemu zakleli Miloš i ustanici 1815. godine, zatim manastirski pečati koje je knez Miloš koristio u prvim godinama vladavine, gvozdeni krevet sa monogramom  „M. O.“, tepih, tepsija i lonac kneginje Ljubice, ogledalo i konzola, album sa fotografijama i srebrni poslužavnik kraljice Natalije, italokritska ikona Bogorodica sa Hristom (Eleusa) iz XVII veka, koja je u zbirku manastira Vraćevšnice dospela otkupom licitiranih dragocenosti kraljice Drage i kralja Aleksandra posle njihove pogibije, reprezentativan salon kralja Aleksandra Obrenovića, izrađen  u Parizu, u radionici Victor-a Aimone-a 1900. godine po njegovoj porudžbini, jastuci kraljice Drage, čitulja, ikona, gusle i sablja iz kuće Obrenovića...

Tekst: Ana Bolović

Fotgrafije: Saša Savović; dokumentacija Muzeja RTK

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

Prema narodnom predanju i nekim starim zapisima, iznad sadašnje savinačke crkve, na brdu Glavici, postojao je manastir Savinac, koji je opsluživalo bratstvo manastira Obrovina, današnjeg manastira Vujan. Manastir Savinac sagrađen je u doba Nemanjića, jer je osvećenju manastira, po predanju, prisustvovao i Sveti Sava, a to se desilo na Bogojavljenje. Posle osvećenja manastira i svršene liturgije Sveti Sava je zajedno sa okupljenim narodom sišao na izvore pored reke Dičine i osveštao jedan od izvora i bogojavljensku vodicu na ovom izvoru. Osvećeni izvor nazvan je izvorom Svetog Save, odnosno “Svetinja”a mesto na kome se nalazi – Savinac.
(M. Kale Milovanović, "Savinac", Beograd, 1995)

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

 

 Manastirska crkva svetog Đorđa je jednobrodna građevina sa oltarskim prostorom, naosom i pripratom. Njena arhitektura pripada sažetom tipu građevina moravske škole. Spolja petostrana, iznutra polukružna apsida sa nišama za proskomidiju i đakonikon, zasvedena je polukalotom, dok poluobličasti svod prekriva naos i pripratu. Priprata je zidom odvojena od naosa u zasebnu, veću prostoriju, a ispred nje, zapadna strana hrama se završava predvorjem manjih dimenzija sa lučnim prolazima na severnoj, zapadnoj i južnoj strani. Iznad predvorja, na kockastom postolju se uzdiže osmostrana kupola sa lučno završenim prozorima. Spolja je obložena vodoravnim redovima kamenih tesanika, a njene fasade se završavaju arkadnim frizovima ispod kojih su po četiri slepe arkade na severnoj i južnoj strani. Uzor graditeljima hrama bile su kamenom obrađene fasade crkve manastira Resave, mauzoleja despota Stefana Lazarevića.

 Tokom 1841/42. godine pod rukovodstvom Nastasa Stefanovića izvršena je restauracija manastira i podignut toranj na zapadnom delu crkve, koji se posle izvesnog vremena srušio i oštetio crkvu. Knez Miloš 1860. godine obnavlja crkvu Svetog Đorđa u spomen svoje majke, o čemu svedoči natpis na njenoj zapadnoj strani.

 Prvobitne freske u crkvi Svetog Đorđa, nastale 1431. godine, zaklonjene su mlađim slojem živopisa. Zna se da je crkva drugi put ukrašena freskama 1579. godine, prilikom njene obnove u vreme rudničkog mitropolita Diomidija. Kako saznajemo iz dobro očuvanog natpisa na severoistočnom delu priprate, sadašnji živopis izveden je 1737. godine, od strane zografa Andreja Andreovića i njegove družine, kada je iguman bio jeromonah Mihailo. Činjenica da vraćevšnički živopis rasporedom i tematikom poštuje tradicionalne obrasce i stara ikonografska iskustva potvrđuje da su se zografi 18. veka strogo pridržavali starijeg predloška i da su ponovili ne samo teme, već i raspored figura prvobitnog sloja. Ova zografska družina u Srbiju je došla iz Vlaške, u kojoj je na prelazu iz 17. u 18. vek, u vreme Konstantina Brankoveanua (1688-1714), formirana jedna posebna slikarska škola. Jedan od najaktivnijih slikara ove škole bio je zograf Andrej, otac živopisca Vraćevšnice, Andreja Andreovića. Pre dolaska u Vraćevšnicu, ova slikarska grupa živopisala je donje zone priprate manastira Ravanice, a potom i unutrašnjost kruševačke Lazarice.

 Živopis u priprati crkve Svetog Đorđa nije u potpunosti sačuvan. Potpuno su uništene freske na svodu i na zapadnom zidu. Takodje, ni prvobitni ikonostas nije sačuvan, a sadašnji ni u hronološkom ni u stilskom pogledu ne predstavlja jedinstvenu celinu. Prvi istorijski sloj delimično duborezbarene, delimično slikane oltarske pregrade, koji obuhvata njenu najvišu zonu, nastao je 1754. godine, a autor, zograf Stavro, potpisao se u donjem delu Bogorodičine ikone, dok se u dnu ikone Svetog Jovana nalazi ktitorski zapis duhovnika Vasilija. Drugu ikonopisnu celinu predstavlja dvodelna ploča u nižem redu sa prikazom Deizisa i delo je nepoznatog zografa, verovatno Stavrinog savremenika. Treću celinu čine četiri prestone ikone iznad ploče Deizisa: Sveti Nikola, Bogorodica, Hristos i Sveti Jovan Preteča. Prema očuvanim zapisima na njima, naslikane su 1824. godine rukom nama nepoznatog majstora, po narudžbini kneza Miloša.

 Brigu o manastiru vode monahinje, budući da je Vraćevšnica od 1935. godine ženski manastir, a u periodu od osnivanja do tada bila je muški.

 

A. Bolović B. Čeliković

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

  U doba Prvog srpskog ustanka Vraćevšnica je čuvala moštima Svetog kralja Stefana Prvovenčanog. Naime, budući da se bratstvo manastira Studenice, a posebno preduzimljivi Melentije Nikšić, aktivno uključilo u organizaciju Prvog srpskog ustanka, Studenici je predstojala surova odmazda Sulejman-paše Skopljaka. Svesni toga, studenički monasi odlučili su da napuste manastir zajedno sa dragocenostima. Kako se smatra, na Cveti 1806. godine, Studeničani su poneli sa sobom ćivot s moštima Svetog kralja Prvovenčanog i manastirsku riznicu i potražili sklonište u manastiru Vraćevšnici. Od 1810. godine dva bratstva su se sjedinila, izabravši arhimandrita Melentija Nikšića, za zajedničkog starešinu. Posle punih šest godina provedenih u Vraćevšnici, 1813. godine Studeničani su rešili da sa moštima i riznicom izbegnu preko Save i otišli su u manastir Fenek, odakle će se u Studenicu vratiti 1815. godine.

  Godine 1810. za manastirskog igumana je izabran Melentije Pavlović koji je odigrao istaknutu ulogu u teškim godinama Prvog i Drugog srpskog ustanka. Rođen u Gornjoj Vrbavi 1776. godine, školu je učio u manastiru Vraćevšnici. Pored toga što je preneo svoju imovinu na manastir, podigao je i svoju zadužbinu, osnovnu školu u blizini manastira. Za starešinu narodne prosvete izabran je 1823. godine. Zbog svojih zasluga i ličnih sposobnosti 1831. izabran je za prvog srpskog mitropolita i arhiepiskopa beogradskog posle oslobođenja od Turaka, hirotonisan u Carigradu od strane vaseljenskog patrijarha. Već na početku njegovog starešinstva u manastiru je održan važan sastanak. Godine 1810, 17. septembra, u manastiru su se sastali vožd Karađorđe, vojvoda rudnički Milan Obrenović, arhimandrit Spiridon Filipović i Dositej Obradović, radi dogovora o budućim političkim i vojnim akcijama. Zatim je Karađorđe na Veliku Gospojinu 1812. sazvao u Vraćevšnici Narodnu skupštinu, i u prisustvu ruskog konzula Ivelića kao izaslanika ruskog cara Aleksandra I, upoznao narod sa odredbama Bukureškog mira (posebno sa 8. tačkom, koja se odnosila na Srbe), uz grmljavinu ustaničkih topova, pored ćivota Stefana Prvovenčanog.

  Odluka o podizanju Drugog srpskog ustanka je doneta upravo ovde, u Vraćevšnici, u noći uoči narodnog zbora u Takovu, na Cveti 1815. godine. Iguman Melentije Pavlović u manastiru je odslužio noću svetu liturgiju i pričestio Miloša Obrenovića i ustanike. Oni su odatle u zoru otišli kroz planinu u Takovo gde ih je narod čekao pred crkvom i pod stoletnim grmom. Tu je knez Miloš pozvao narod na ustanak, a Melentije pod krstašem barjakom zakleo saborni narod na vernost.

  U Vraćevšnici je, takođe, na Đurđevdan 1818. godine održana narodna skupština na kojoj je doneta odluka o proglašenju Kragujevca za prestonicu Srbije. Blizina Gornje Crnuće, u kojoj je do tada živeo, prirodno je dovela do toga da manastir Vraćevšnica postane značajan topos u životu kneza Miloša, koji on do svoje smrti naziva „svojim manastirom“. Takođe, prenevši kosti svoje majke u manastirsku portu, pored već postojećih grobova njegove rano preminule dece, knez je pokazao nameru da ovde budu pokopani svi članovi njegove porodice, ali to se nije ostvarilo.

 

A. Bolović, B. Čeliković

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

 

Manastir Vraćevšnica sa crkvom posvećenom Svetom Đorđu nalazi se na južnim padinama Rudnika. Zadužbina je jednog od najuglednijih ljudi u Srbiji svoga doba, velikog čelnika Radiča. Na pilastru između istočnog i južnog zida priprate vraćevšničke crkve nalazi se natpis koji govori o vremenu podizanja i ukrašavanja hrama. To je u stvari prepis povelje despota Đurđa Brankovića kojom je on Radiču Postupoviću darivao određene posede, a koje je Radič zatim zaveštao svom novoosnovanom manastiru. Tako saznajemo da je 1431. bila godina završetka živopisanja crkve, na osnovu čega se zaključuje da je osnivanje manastira bilo tj. da je završeno pre te godine. Na južnom zidu, na ulasku u hram, nalazi se freska na kojoj Radič predaje crkvu Vraćevšnice Svetom Đorđu, a Sveti Đorđe je prinosi na dar Isusu Hristu.

Narodno predanje o postanku Vraćevšnice i o pobudama velikog čelnika Radiča Postupovića da istu podigne, govori da je on pošao 1389. godine u boj na Kosovo, ali da nije stigao na vreme, pa se vratio svom dvoru u Beluću, koja je, po predanju, zbog velikog broja meštana koji se sa Kosova nisu vratili, promenila ime u „Crnuća“, kako se i danas zove. Da bi pak greh prema narodu i otadžbini okajao, podigao je Vraćevšnicu, a tako joj je ime dao jer se vratio. Sa druge strane, postoji još jedno moguće objašnjenje. Ime sela Vraćevšnice spomenuto je u hrisovulji koju je Radič dao hramu Svetog Đorđa (1. septembra 1431. godine) iz koje se vidi da mu je darivao sela Gornju i Donju Vraćevšnicu, tako da je manastir ipak dobio ime po selu. Ova pretpostavka iznosi mogućnost da je selo dobilo ime reci, a ona po ulozi navraćanja rečne vode za navodnjavanje useva.

Kada su 1438. godine gradovi Borač i Ostrvica pali pod tursku vlast, manastir Vraćevšnica je prvi put porušen i spaljen. Smatra se da Radič tada više i nije bio među živima. Zna se da je 1456. godine despot Đurđe predao vraćevšničko vlastelinstvo gradačkom (čačanskom) mitropolitu Venediktu. Kada su Turci 1459. konačno zauzeli Despotovinu, tešku sudbinu doživela je i Vraćevšnica, iako o tome nemamo nikakvih pisanih podataka. Sto dvadeset godina kasnije manastir „u ruševinama nalazi i opravlja“ rudnički mitropolit Diomidije o čemu je ostavio zapis na rukopisnoj knjizi prologu, koju je sam napisao maja 1579. u obnovljenom manastiru.

Sledećih sto godina, iako Turci i dalje vladaju ovim prostorima, manastir izgleda živi relativno mirno. Godine 1618. tu je napisana knjiga minej, kada je bio iguman Matej sa sabratom Gerasimom, a iz 1665. datira zapis sa rukopisne knjige Život i podvizi svetog Save srpskog, koja se čuvala u manastiru Svetoj Trojici Pljevajskoj. Teško stradanje Vraćevšnica je doživela oko 1682. pred poraz turske vojske pod Bečom – ponovo je porušena i zapustela za narednih pedeset pet godina. Za vreme velike seobe Srba 1690. godine vraćevšnički monasi su napustili manastir, i posle te seobe vraćevšničke bogoslužbene knjige završile su čak u manastiru svete Trojice u Pljevljima.  Igrom sudbine možda, u vraćevšničkoj riznici se danas čuva Jevanđelje sa svojeručnim zapisom Arsenija Čarnojevića.

Pred kraj austrijske okupacije Srbije, Vraćevšnica je 1737. godine doživela svoju najveću obnovu. Tada je pod igumanom Mihailom, a po odobrenju valjevskog episkopa Dositeja Nikolajevića, pored arhitektonskih preuređenja, naslikan živopis na svim unutrašnjim zidovima crkve. Međutim, kada su Turci ponovo zauzeli beogradski pašaluk po ugovoru o miru iz 1739. i proterali Austrijance iz Srbije, Vraćevšnica je popaljena i opljačkana, freskoslikarstvo je namerno oštećeno, a njeni monasi su se sklonili u Frušku Goru. Ne zna se kada se bratstvo povratilo i obnovilo život u manastiru, ali se zna da je manastir polovinom XVIII veka živeo normalno, jer je zograf Stavro 1754. za vreme duhovnika Vasilija, slikao gornji deo ikonostasa tj. krst sa Raspećem, ikone Bogorodice i Svetog Jovana.

 

  A.Bolović, B. Čeliković

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

Stanovnici Šumadije i Gruže doseljeni su iz dinarskih područja pa se odlikuju osobinama ljudi iz dinarskih krajeva. Pod uticajem starosedelaca ili novih doseljenika stvorio se novi etnički tip koga je Jovan Cvijić u delu Balkansko poluoostrvo nazvao ,,šumadijski varijetet dinarskog tipa’’ koga je ovako opisao: ,,Razvijen smisao za komičnim koji potiče od inteligentnog i finog posmatranja tuđih akcija, naročito njihovih pobuda. Sve ono što se ne dopada javno se iznosi šalama, humorom, ismevanjem….’’
Eto odakle nadimci kod nas. Naravno da i u drugim krajevima ljudi imaju nadimke. Istraživanje nadimaka u Donjoj Vrbavi, kao selu u našoj opštini gde su oni najviše rasprostranjeni poslužilo je model, a pokazalo se kao formula za dalja istraživanja nadimaka kao dela naše bogate nematerijalne baštine čijim očuvanjem štitimo našu tradiciju, a tradicija je naša budućnost.


ŠUNČE – nadimak je dobio u školi. Trebalo je da recituje pesmu ,,Sunce'', ali zbog govorne mane počeo je: ,,Šunce, šunče..'', i ni makac dalje, pa rekao nastavniku: ,,Učitelju, jebalo te šunče, nisam naučio pesmicu''. Ne smatra ga pogrdnim, sviđa mu se nadimak.

BRBLJO – nadimak potiče iz mladosti, nadenuo mu je Boban Žunja iz Markovca. U mladosti je kazivač radio u Francuskoj, po dolasku je često mešao srpski jezik sa francuskim, pa mu je kolega Boban jednom prilikom rekao: ,,Dosta brbljo, govori srpski'', i ostade nadimak.

 

(odlomak ,,Nadimci kao čuvari narodnog nematerijalnog nasleđa” )

 

Vesna Ćurčić

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

 

Proslavljeni neimar kneza Miloša Obrenovića, Nastas Đorđević iz Ohrida, rodonačelnik čuvene milanovačke porodice Nastasijević, završio je gradnju crkve Svete Trojice 1862. godine, kao što je srpski vladar od njega i očekivao. Osnovni podaci o podizanju hrama „za sećanje i spas duše svog brata vojvode Milana Obrenovića“, uz pomen kneza Miloša i kneza Mihaila, koji je po očevoj smrti, 1860. godine preuzeo na sebe brigu o završetku njegove zadužbine, uklesani su u kameni parapet iznad glavnog ulaza u crkvu.

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

Istraživački tim Muzeja rudničko-takovskog kraja je u okviru projekta ,,Nadimci kao čuvari narodnog nematerijalnog nasleđa” obradio je svako domaćinstvo i celokupno istraživanje je pretočeno u knjigu. Tokom rada na ovom projektu istraživački tim Muzeja rudničko – takovskog kraja sakupio je 203 različita nadimka. U našoj rubrici Riznica nastavljamo sa predstavljanjem nadimaka iz ovog mesta.

 

Ime koje osoba dobije na krštenju se upisuje u krštenicu i sva zvanična dokumenta. Kako kaže narodna izreka: ,,Zapisan je i kod vlasti i kod popa". Kako dete raste tako se razvijaju njegove fizičke i karakterne osobine, na osnovu kojih Donjovrbavci ,,krštavaju"
U Donjoj Vrbavi se ne ljute kada ih pitaš za nadimke, bilo je i ovakvih odgovora: ,,Što da se ljutim. Ovde je svaki kršten".
   

                                                                          RAKIJA I BUKAČA

Raklja - nadimak potiče od dede Janka koji je bio visok, pa je zbog visine dobio ovaj nadimak. Nadimak ne smatra pogrdnim. Od meštana smo saznali da ova kuća ima nadimak Kvočka.

 

Bukača - nadimak potiče od dede Miloja, koji je radio na kamenolomu, a voleo je da ide u švaleraciju. Kao znak raspoznavanja u duplji drveta je ostavljao šajkaču, pa je izgledalo kao je sova - bukača u rupi. Ne smatra nadimak pogrdnim, sviđa mu se.

   

Vesna Ćurčić

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter

 

Istraživački tim Muzeja rudničko-takovskog kraja je u okviru projekta ,,Nadimci kao čuvari narodnog nematerijalnog nasleđa” obradio svako domaćinstvo i celokupno istraživanje je pretočeno u knjigu. 

Nadimak je ime koje se nekome da po njegovoj osobini, događaju u kome je učestvovao, ili bez ikakvog vidljivog razloga, a čuvar je narodnog nematerijalnog nasleđa koji se prenosi sa kolena na koleno, sa generacije na generaciju. Vremenom nadvalada ime i prezime pa čoveka znaju samo po nadimku.

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter
Strana 6 od 7

 

 

 

 

 

 

 

 

Go to top