Nova knjiga PUTOPISI JEDNOG PRINCA

Nova knjiga PUTOPISI JEDNOG PRINCA Marija Baškirceva: Portret Božidara Karađorđevića (ulje na platnu, Narodni muzej, Beograd)

Božidar Karađorđević: Putevima Balkana; Biblioteka „Braća Nastasijević“, Gornji Milanovac, 2018.

 

Piše BOŠKO LOMOVIĆ

 

Najpre: ko li beše Božidar Karađorđević? Beše princ, kako se i potpisivao pod svoje putopise u francuskim novinama i revijama – Princ Božidar Karađorđević. Rođen je 6. januara 1862. godine u Beogradu. Otac mu je Đorđe, mati Sarka, kći Miše Anastasijevića, a deda Aleksa, stariji Karađorđev sin, i brat Aleksandar Karađorđević, knez Srbije (1842–1858) između dve Miloševe vladavine.

Najveći deo života je proveo u egzilu u Francuskoj gde je završio Licej „Luis le Grand“, potom i pravni fakultet. Budući da je imao estetske sklonosti, pohađao je i časove slikarstva i muzike u Beču i Berlinu. Družio se, između ostalih, sa Sili Pridomom, Pjerom Lotijem, Žilom Masneom, Fransoa Kopeom, a u „posebnoj vezi“ je bio sa slikarkom Marijom Konstantijevnom Baškircevom, ukrajinskom aristokratkinjom. Ona je naslikala Portret Božidara Karađorđevića (ulje na platnu). Napred spomenutu „posebnu vezu“ dopunjujemo i jednom njenom izjavom: „Bojidar est amoureux de moi“ („Božidar je zaljubljen u mene“). U prilog njegovog obrazovanja ide i podatak da je govorio srpski, ruski, nemački i engleski, pisao na francuskom, a prevodio sa ruskog, nemačkog i mađarskog. Njegovi putopisi, prvi put prevedeni u nas (Sandra Tripković i Dejan Acović), objavljeni  su u najpoznatijim književnim časopisima u Francuskoj. Umro je u Beogradu, 1908. godine.

Znatiželjan princ će se, iz egzila, otisnuti otomanskim krajevima, pohoditi Nemačku, Austriju, Rumuniju, Italiju, Englesku, Španiju, severne delove Evrope i Afrike. Nas ovde zanima knjižica putopisne proze Putevima Balkana, utisci princa Božidara Karađorđevića sa hodočašća balkanskim krajevima, još pod turskom, austrougarskom ili italijanskom vlašću, ili tek oslobođenim tuđeg jarma (Kraljevina Srbija). Nastali su na putovanjima u prvoj polovini poslednje decenije 19. veka (jedan na samom početku 20. stoleća), a objavljeni, 1894, 1895. i 1904. godine, u „Le Figaro“, „La Revue Hebdomadaire“ i „La Revue de Paris“.

Da bi napisao Časove u otadžbini, pasoš je pozajmio od svoga prijatelja Žorža Kirtena, inače se ne bi baš naputovao obrenovićevskom Srbijom. Vozom iz Soluna kreće ka Topoli, jer je saznao da „kralj Srbije namerava da postavi krunu na Karađorđevu grobnicu“. Usput opisuje polja kukuruza, vinograde, livade, krajputaše vojnika palih u srpsko-bugarskom ratu, nošnju seljaka i seljanki. Kad u krčmi „Zelena kruna“ u selu Belosavci kaže da je, kao „stranac“, došao zbog Karađorđa, krčmar odbija da naplati „tako ljubazno da sam odustao od ubeđivanja“. Dalje, opisuje Topolu, varošicu od 2.000 stanovnika, i seća se svega u vezi sa svojim pretkom, čelnikom Prvog ustanka, i njegovom sudbinom, svakako svima poznatom. Iako se kratko svuda zadržava, uspeva da opiše i jednu srpsku veridbu, sve sa prazničnim odelima, muzikantima, običajima. Ističe i radoznalost šumadijskih seljaka koji dolaze da vide „stranca“ slikara.

Od 8. do 19. avgusta (verovatno 1894, jer je putopis objavljen u julu naredne godine, u „La Revue Hebdomadaire“), princ Božidar „šparta“ Istrom, Dalmacijom, Hercegovinom, Bosnom. Rijeka, Zadar, Split, Podgora, Brač, Metković, Mostar, Sarajevo, Bileća, Trebinje, Dubrovnik. Uočava pojedinosti u staroj, rimskoj arhitekturi, oblačenju i ponašanju ljudi, govoru.

Princa znatiželja vodi, dalje, po Crnoj Gori i Albaniji. Herceg Novi, Perast, Kotor gde na doku zatiče austrougarske oficire među kojima „ima i Crnogoraca“ čije su kape prekrivete crnom svilom, „bojom žalosti za velikom Srbijom, žalosti koja će prestati tek onda kada se obnovi Dušanovo carstvo“. Zadržava se na Cetinju u kojem mu princ Nikola i mlađi mu brat Mirko na klaviru sviraju „divne srpske melodije“. Princ Božidar ima utisak kao da nije u Crnoj Gori, gde se po zidovima biblioteke prestolonaslednika „najnovije engleske puške, bičevi, alpinistički štapovi, smenjuju sa fotografijama velikih vojvotkinja i zvezda vodvilja ili varijetea“, a popodne se igra tenis u bašti konaka.

Sasvim druga slika je u Skadru i Prizrenu. Bučan bazar: tezge sa voćem, ovce okačene o strehe mesara, gvožđurija, deca, slepci, teretni konji... sve to „gamiže po sitnoj, oštroj kaldrmi, kakva se nalazi po celoj Turskoj“. Prizren je turski, „bez ičega zapadnjačkog“.

Na čitavi 20 stranica je putopis Na gori Atos. Princ se ponajviše zadržao u manastiru Pantelejmon. Izvanredni su, do detalja, opisi mediteranske prirode, građevina, monaha, bogosluženja, sakralnog enterijera, a sve prožimano istorijskim reminiscencijama i mitovima.

Najzad – U Beogradu, utisci jednog svedoka. Opisana su dva dana, 20. i 21. septembar 1904. godine. Princ Božidar prisustvuje krunisanju svoga rođaka Petra Prvog i nije mu potreban lažni pasoš – njegovi su ponovo na tronu Srbije. List „Le Figaro“ je, četiri dana potom, „sa velikim zadovoljstvom“  objavio tekst pod naslovom  A Belgrade, impressions dun temoin, nazvavši ga „slikovitim prikazom ceremonije krunisanja“.

Prevod Božidarevih putopisa na srpski i objavljivalje ove knjižice ispunjava malenu, ali ipak prazninu u našem poznavanju novije istorije Balkana. A mnogima od nas upriličuje, posle više od jednog stoleća, prvi susret sa članom dinastije Karađorđević koji nije bio vladar ni ratnik, već intelektualna veličina par excellence.

 

 

 

 

 

 

 

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to Twitter
Ocenite ovaj članak
(0 glasova)
Go to top