Takovski ustanak i njegovo mesto u Srpskoj revoluciji

Kao prvi među balkanskim narodima, Srbi su početkom XIX veka pokrenuli jedan veoma složen, i ispostaviće se kasnije, uspešan proces nacionalnog oslobođenja, koji je za posledicu imao formiranje nezavisne i samostalne države. Pomenutu „radnju“ istoriografija će nazvati srpskom revolucijom, a njen začetak desio se na prostoru nekadašnjeg Beogradskog pašaluka, rubne provincije moćnog Turskog carstva.

Strahovlada dahija poslužila je kao uzrok, a Seča knezova kao neposredan povod zbog kog se oglobljena i ponižena raja, pod vođstvom Karađorđa Petrovića, u širem reonu planine Rudnik, latila oružja. Paljenjem hanova, rasteravanjem poreznika i postepenim osvajanjem malobrojnih varoši sa dominantnim turskim stanovništvom, otpočeo je februara meseca 1804. ne samo Prvi srpski ustanak, već i vojni deo Srpske revolucije koja će potrajati uz manje prekide sve do avgusta 1815. godine.

Pored Karađorđeve Bune na dahije, odnosno prvog ustanka, ovu fazu nacionalne borbe karakteriše još Hadži Prodanova buna iz 1814, odnosno Drugi srpski ili, Takovski ustanak, podignut na Cveti 23. aprila 1815. godine u istoimenom selu.

Nakon četiri meseca uspešnog vojevanja, tokom kojih je oslobođen skoro čitav beogradski pašaluk, svršetkom bitke na Dublju 26. jula 1815, okončana je oružana faza nacionalne borbe ovog dela srpskog naroda, kada se pristupilo pregovorima. Taj drugi, mirnodopski deo revolucije trajaće pune dve decenije a osoba koja će ga bez ikakve sumnje trajno obeležiti i dati mu lični pečat, biće vođa takovskog ustanka Miloš Obrenović.

Osnovna karakteristika pomenutog perioda biće dugotrajno, strpljivo i nadasve mudro pregovaranje, odnosno diplomatski napori da se u ispostavljanju zahteva Porti uz posredovanje Rusa stvore pretpostavke buduće državne, vojne i verske samostalnosti.

Polazna tačka u tim razgovorima, barem što se tiče srpske strane bile su odredbe Ičkovog mira iz 1806, odnosno osma tačka Bukureštanskog mira iz 1812. godine. Deklarišući se kao „lojalni podanici sultana“ ustanici su još od razgovora sa Marašli Ali Pašom u leto 1815. tvrdili da se oni isključivo „bore protiv uzurpacije suverenove vlasti od strane tadašnjeg beogradskog vezira Sulejman Paše Skopljaka“.

Strahujući za svoju bezbednost i želeći da osiguraju minimalnu perspektivu života na prostoru pašaluka, oni su zajedno sa svojim vođom knezom Milošem insistirali na pravu nošenja ličnog naoružanja, zatim slobodnog ispovedanja vere, te samostalnog prikupljanja poreza i što je najvažnije formiranju zasebnih lokalnih organa vlasti koja će u sadejstvu sa turskim predstavnicima organizovati i nadgledati svakodnevicu ovdašnjeg većinskog življa.

Dobroćudni Marašli Ali Paša, svestan situacije na terenu prihvatio je pomenute zahteve, pa je nakon tzv. usmenog „Beličkog sporazuma“ između njega i kneza Miloša poslata prva od ukupno devet srpskih deputacija u Carigrad, gde su počev od septembra 1815. pa u narednih dvadeset i kusur godina, vođeni iscrpljujući i vrlo teški pregovori za ostvarivanje vitalnih ustaničkih, odnosno narodnih interesa.

No, već u zimu 1815-1816. Porta je izdavanjem ukupno osam fermana, priznala pomenuti sporazum. Tim činom pobunjeni Srbi postali su legitimna pregovaračka strana, te se diplomatska borba mogla nastaviti, bez straha od ponovih vojnih akcija Carigrada sličnim onima iz 1813. godine.

Period koji će uslediti na prostoru dvanaest nahija Beogradskog pašaluka značio je postepeno potiskivanje turske, i uspostavljanje srpske vlasti. Zatvoreni u gradovima, bez međusobne kopnene povezanosti, vekovni zavojevači su vremenom postajali sve zavisniji od prividno umirenog ali neprijateljski orjentisanog većinskog stanovništva, koje je uzgred budi rečeno bilo i naoružano.

Boreći se da, češće silom nego zakonskim putem, utvrdi sopstvenu, slobodni smo reći, apsolutističku vlast, Miloš je zahvaljujući i povoljnim međunarodnim okolnostima iz godine u godinu ostvarivao napredak na polju definisanja statusa tek začete, odnosno poluautonomne državice.

Sa Rusijom kao saveznicom i zaštitnicom ustaničkih interesa, srpski knez je vešto koristeći mnogobrojne slabosti i međusobice turske strane, a ne libeći se da, kada je to potrebno, i podmiti suparnika, izdejstvovao izdavanje čak tri najviša pravna akta Porte, tzv. Hatišerifa, čime je prostor nekadašnjeg Beogradskog pašaluka definisan kao autonomna kneževina u okviru Turskog carstva sa apsolutno nezavisnom unutrašnjom upravom i pod voćstvom naslednog srpskog kneza Miloša Obrenovića.

Hatišerifima iz 1829, 1830. i 1833. zajedno sa beratom (diplomom) jasno su definisani međusobni odnosi novonastale kneževine, prema Carigradu, tj. njene tributarne obaveze prema Porti. Takođe, pomenuti pravni akti određivali su položaj i status turskog stanovništva u Srbiji. Sa druge strane ustanici su dobili pravo na sopstvene sudove, vojsku, ispovedanje vere, gradnju crkava, manastira, škola, pokretanje novina, osnivanje pozorišta i svih drugih institucija potrebnih za funkcionisanje jedne države.

Poslednji u ovom nizu Hatišerifa, potpisan od strane sultana Mahmuda II, krajem 1833. godine, ozvaničio je kako teritorijalno proširenje Srbije za čak šest nahija, među kojima se po značaju izdvajala plodna i žitorodna „Negotinska sa Ključem“, tako i konačnu visinu danka koju je od tada u iznosu od dva miliona i trista hiljada groša Srbija plaćala Porti.

Ovim činom prestalo je tursko feudalno uređenje. Dve godine kasnije shodno odluci Sretenjske skupštine da se sve dotadašnje dažbine počev od Đurđevdana 1835. stope u jedinstven porez i kao takve odsekom plaćaju, faktički je okončana i poslednja etapa u procesu ukidanja feudalnih odnosa u Srbiji.

Stvaranjem obrisa državnosti, ukidanjem feudalizma, odnosno kulturnim i verskim preporodom tokom prve dve decenije od podizanja Takovskog ustanka, stvorena je osnova potpune samostalnosti Srbije, koja je potvrđena odlukom Berlinskog kongresa 1878. godine.

Do ovih, po nama izuzetnih dostignuća, doći će se fazno i u etapama nakon „Cvetnog četvrtka“ na Rudniku i podviga Arsenija Lome, zatim velikog narodnog Sabora u Takovu, održanog pod „stoletnim hrastovima“ i čuvenih Miloševih reči izgovorenih u Gornjoj Crnući: „Evo mene, a eto vama rata s Turcima“.

Ako u obzir uzmemo da je rudničko-takovski kraj u oba ustanka predstavljao ne samo stecište sudbonosnih dešavanja, već i izvorje mnogobrojnih ličnosti koje će zajedno sa knezom Milošem, uz „sadejstvo sablje i pera“ presudno doprineti uspešnom okončanju Srpske revolucije, onda sa punim pravom, ali i ponosom pomenuti prostor možemo nazvati državotvornim.

Aleksandar Marušić