U doba Prvog srpskog ustanka Vraćevšnica je čuvala moštima Svetog kralja Stefana Prvovenčanog. Naime, budući da se bratstvo manastira Studenice, a posebno preduzimljivi Melentije Nikšić, aktivno uključilo u organizaciju Prvog srpskog ustanka, Studenici je predstojala surova odmazda Sulejman-paše Skopljaka. Svesni toga, studenički monasi odlučili su da napuste manastir zajedno sa dragocenostima. Kako se smatra, na Cveti 1806. godine, Studeničani su poneli sa sobom ćivot s moštima Svetog kralja Prvovenčanog i manastirsku riznicu i potražili sklonište u manastiru Vraćevšnici. Od 1810. godine dva bratstva su se sjedinila, izabravši arhimandrita Melentija Nikšića, za zajedničkog starešinu. Posle punih šest godina provedenih u Vraćevšnici, 1813. godine Studeničani su rešili da sa moštima i riznicom izbegnu preko Save i otišli su u manastir Fenek, odakle će se u Studenicu vratiti 1815. godine.

Godine 1810. za manastirskog igumana je izabran Melentije Pavlović koji je odigrao istaknutu ulogu u teškim godinama Prvog i Drugog srpskog ustanka. Rođen u Gornjoj Vrbavi 1776. godine, školu je učio u manastiru Vraćevšnici. Pored toga što je preneo svoju imovinu na manastir, podigao je i svoju zadužbinu, osnovnu školu u blizini manastira. Za starešinu narodne prosvete izabran je 1823. godine. Zbog svojih zasluga i ličnih sposobnosti 1831. izabran je za prvog srpskog mitropolita i arhiepiskopa beogradskog posle oslobođenja od Turaka, hirotonisan u Carigradu od strane vaseljenskog patrijarha. Već na početku njegovog starešinstva u manastiru je održan važan sastanak. Godine 1810, 17. septembra, u manastiru su se sastali vožd Karađorđe, vojvoda rudnički Milan Obrenović, arhimandrit Spiridon Filipović i Dositej Obradović, radi dogovora o budućim političkim i vojnim akcijama. Zatim je Karađorđe na Veliku Gospojinu 1812. sazvao u Vraćevšnici Narodnu skupštinu, i u prisustvu ruskog konzula Ivelića kao izaslanika ruskog cara Aleksandra I, upoznao narod sa odredbama Bukureškog mira (posebno sa 8. tačkom, koja se odnosila na Srbe), uz grmljavinu ustaničkih topova, pored ćivota Stefana Prvovenčanog.

Odluka o podizanju Drugog srpskog ustanka je doneta upravo ovde, u Vraćevšnici, u noći uoči narodnog zbora u Takovu, na Cveti 1815. godine. Iguman Melentije Pavlović u manastiru je odslužio noću svetu liturgiju i pričestio Miloša Obrenovića i ustanike. Oni su odatle u zoru otišli kroz planinu u Takovo gde ih je narod čekao pred crkvom i pod stoletnim grmom. Tu je knez Miloš pozvao narod na ustanak, a Melentije pod krstašem barjakom zakleo saborni narod na vernost.

U Vraćevšnici je, takođe, na Đurđevdan 1818. godine održana narodna skupština na kojoj je doneta odluka o proglašenju Kragujevca za prestonicu Srbije. Blizina Gornje Crnuće, u kojoj je do tada živeo, prirodno je dovela do toga da manastir Vraćevšnica postane značajan topos u životu kneza Miloša, koji on do svoje smrti naziva „svojim manastirom“. Takođe, prenevši kosti svoje majke u manastirsku portu, pored već postojećih grobova njegove rano preminule dece, knez je pokazao nameru da ovde budu pokopani svi članovi njegove porodice, ali to se nije ostvarilo.

A. Bolović, B. Čeliković