• 7 avgusta, 2020

Braća Sreten i Dragomir Drago Rajičić učesnici Velikog rata

foto: Muzej RTK

foto: Muzej RTK

Priča o braći Rajičić, uglednim trgovcima iz Gornjeg Milanovca, verovatno nikad ne bi bila ispričana da troje entuzijasta istraživača, Fabijan Vendrig, Tanja Vendrig i Džon M. Stinen, nisu tragajući za podacima o umrlim srpskim vojnicima u Holandiji tokom Prvog svetskog rata, pronašli među ogromnom građom članak koji je objavljen 24. januara 1919. godine u holandskim novinama Tubantia, koji govori o tome da su četiri srpska vojnika 1919. godine, umrla od posledica španskog gripa, i da su uz najveće počasti sahranjeni na groblju u gradu Enshede u Holandiji. U članku se pominju imena sahranjenih vojnika (Sreten Rajičić, Božidar Radovanović, Miloš Obradović i Stojan Đorđević), ali i podatak da je sahrani ovih vojnika prisustvovao član porodice jednog od umrlog vojnika…

Reč je o Sretenu i Dragu Rajičić iz Gornjeg Milanovca. Njih dvojica su tokom zarobljeništva jedno vreme zajedno bili u logoru Soltau u Nemačkoj, a kada je završen rat prebačeni su u tada neutralnu Holandiju, da bi se oporavili i bili vraćeni u svoju domovinu. Nažalost, Sreten je u Holandiji preminuo od posledica španskog gripa, epidemije koja je buknula među vojnicima, dok je Drago preživeo i ispešno se vratio u Gornji Milanovac.

foto: Muzej RTK

Dragomir Drago Rajičić, rođen je najverovatnije 1891/92. godine u Gornjem Milanovcu. Tokom Velikog rata, obavljao je poslove medicinskog službenika u srpskoj vojno-medicinskoj službi. Kao ratni zarobljenik, dospeo je prvo u austrougarski logor Hajnrihsgrun na severozapadu Bohemije, a zatim je 21. maja 1916. godine prebačen u nemački logor Soltau. Zanimljivo je da je sa njim u isto vreme u logoru Soltau bio zarobljen i njegov stariji brat Sreten.

foto: Muzej RTK

Sreten Rajičić rođen je 1889. godine u Gornjem Milanovcu. Bio je oficir u drugoj četi, drugog bataljona, desetog Pešadijskog puka, sa sedištem u Čačku. Sreten je 3. novembra 1915. godine postao ratni zarobljenik u Kuršumliji, odakle je odveden u austrougarski logor Braunau na severuistoku Bohemije (danas Češka). Sreten Rajičić je bio među prvom grupom od 1200 srpskih vojnika koji su iz logora Braunau prevezeni u nemački logor Soltau 23. januara 1916. godine. Ovaj transfer vojnika bio je deo dogovora, između Austrougara i Nemaca. Austrougari su dobili pšenicu od svojih nemačkih saveznika, učinivši zauzvrat da srpski vojnici postanu jeftina, najamna radna snaga.

Najverovatnije je da je Sreten radio van logora, u poljoprivredi, industriji ili rudarstva a da je Drago zbog znanja u oblasti medicine, bio angažovan u logoru. Stoga su vrlo male šanse da su u logoru njih dvojica provodili vreme zajedno, ali se pretpostavlja da su znali jedan za drugog.

U knjizi prof. dr Milana Radovanovića „Holandsko „Milosrđe“ i Srbi u Velikom ratu“ publikovana je dopisna karta koju je Drago 12. aprila 1918. godine poslao iz logora Soltau (što se vidi na osnovu pečata logora na njoj), svojoj porodici, tačnije svojim kako je on to naslovio na dopisnici, „Dragim i milim sestrama Ljubinki i Milici“.

foto: Muzej RTK

Dopisna karta adresirana je na Karađorđevu ulicu. Na prednjoj starani dopisnice je slika ratnih zarobljenika naslovljena „Rumunski zarobljenici 1916/1917. godine“. Zaista, rumunski ratni zarobljenici su stigli u Nemačke logore u periodu od oktobra 1916. do januara 1917. godine. Međutim, u logoru Soltau je bio mali broj Rumuna. Pretpostavljamo da su vojnici sa slike ustvari srpski vojnici, sudeći po „šajkači“ kapi koju vojnici nose na svojim glavama, i koja se tradicionalno nosi u Srbiji.

foto: Muzej RTK

Nakon što je primirje stupilo na snagu 11. novembra 1918. godine, srpski zarobljenici su vraćeni u otadžbinu. Srbi iz logora u Soltau bili su upućeni u Holandiju. Tako je Drago stigao prvo u Najmegen 13. januara 1919. godine, a već sledećeg dana prebačen je u Niv Miligen u tranzitni logor. Izmoreni, izgladneli vojnici su masovno počeli da pokazuju simptome „španskog gripa“. U roku jedne sedmice epidemija se proširila i postala ozbiljna… Kao medicinski službenik, Drago je odmah bio uposlen da leči pacijente tj. vojnike iz Srbije i Francuske.

foto: Muzej RTK

Sačuvana je fotografija napravljena od strane H. A. van Autgardena, 5. februara 1919. godine u bolnici u Roterdamu (privatno vlasništvo) na kojoj je prikazan Drago Rajičić u uniformi među bolesnicima i medicinskim osobljem. Dragovo ime je napisano na poleđini fotografije kao „Serge(ant)Raitchich”.

Ova fotografija je pomogla da se rekonstruiše njegovo kretanje u Holandiji: Najmegen – Niv Miligen – sahrana brata Sretena u Enshedeu – povratak u Roterdam karajem januara, odlazak u Francusku početkom februara i konačno povratak u domovinu i rodni Gornji Milanovac.

Takođe, postoji sačuvano pismo koje je Drago Rajičić uputio Lepi Vukosavljević, supruzi svog druga iz zarobljeništva Đorđa Vukosavljevića (pismo je vlasništvo praunuke Đorđa Vukosavljevića Zorice Jelače).

foto: Muzej RTK

Ovo pismo Drago je poslao 9. avgusta 1919. godine. Drago u pismu obaveštava Lepu Vukosavljević o smrti muža u logoru u Niv Miligenu u Holandiji, i izražava žaljenje što je o tome nije ranije obavestio. Naime, bilo mu je potrebno pola godine da iz Holandije stigne u Srbiju. Takođe, u pismu je obaveštava kako je njenog muža poznavao još od 1917. godine, i da je Sreten, takođe bio u logoru sa njima.

foto: Muzej RTK

Sreten je takođe, prebačen u Enshede u Holandiju, gde se razboleo od „španskog gripa“. Zbog toga je odmah je upućen u opštu bolnicu Ziekenzorg (oblast Veenstraat). Umro je 22. januara 1919. godine, 30 minuta nakon ponoći. Sahranjen je uz najviše počasti 24. januara.

Holandski vojnici predvođeni narednikom Lesmanom stajali su tog jutra na uglu ulice koja je vodila do glavnog groblja da bi ispratili srpske vojnike Miloša Obradovića, Stojana Đorđevića, Božidara Radovanovića (iz Belog Polja) i Sretena Rajičića na svom poslednjem putovanju.

Prigušeni zvuci bubnjeva pratili su povorku do grobova. Plotuni su ispaljeni u znak pozdrava prilikom prolaska i prilikom polaganja u grobove. Na grobove su položena četiri venca. O ovom događaju kako je predhodno pomenuto, pisao je holandski list Tubantia, iz kojeg saznajemo da je član porodice jednog od umrlih vojnika (Drago Rajičić) prisustvovao sahrani i da mu je dozvoljeno da grumen zemlje baci u bratovljev grob.

U Enshedeu se nalazi spomenik koji je postavljen početkom 1921. godine u znak sećanja na 32,690 francuskih, 26,960 britanskih, 6,930 belgijskih, 6,650 italijanskih, 1,660 srpskih, 50 ruskih i 15 japanskih vojika koji su prošli kroz ovaj grad između 20. novembra 1918. i 20. januara 1919. godine. Ukupno 16 Srba sahranjeno je u Enshedeu.

Sretenovi posmrtni ostaci su ekshumirani 11. maja 1938. godine od strane tima iz Niv Miligena na čelu sa jugoslovenskim inspektorom Dobrosavom Popovićem zajedno sa posmrtnim ostacima ostalih srpskih vojnika koji su umrli u Holandiji. Sretenovi posmrtni ostaci položeni su u sandučić pod brojem 26. Iz Enshedea prvo su prebačeni u Niv Miligen, a odatle u mauzolej u Jindrihovicama gde se čuvaju i danas.

Zajedno sa poslednjim vojnicima, oporavljenim od španskog gripa, Drago se iz Roterdama preko Francuske u februaru 1919. godine vratio u otadžbinu. Po povratku iz rata Drago je nastavio porodični posao, koji je nasledio od oca Vladimira, tj. poslove vezane za knjižaru, štampao je razglednice sa motivima iz Gornjeg Milanovca i okoline.

foto: Muzej RTK

Kasnije je otvorio radnju za prodaju radio aparata, Singer mašina i bicikala. Pre Prvog svetskog rata njegov otac Vladimir Rajičić (1854-1912), vodio je knjižaru u Karađorđevoj ulici, u Gornjem Milanovcu, u kojoj su pored ostale robe, štampane razglednice sa motivima grada i okoline. Bio je cenjen trgovac. Tokom 1895. godine Vladimir je bio predsednik kontrolnog odbora u milanovačkoj štedionici (štedionica je osnovana 1888. godine), dok su članovi odbora bili Maksim L. Sretenović, Milić M. Đorđević, Đoka Talović i Toma M. Popović.

Takođe, bio je jedan od osnivača Rudničke akcionarske zadruge. Po odobrenju i potpisivanju pravila Rudničke akcionarske zadruge 16. jula 1902. godine od strane ministra narodne privrede, osnivači zadruge izabrali su 22. februara 1903. godine u „Evropi“ svoj prvi Upravni i Nadzorni odbor. U Vladimirovoj, a kasnije i Dragovoj štampariji štampani su neki od milanovačkih listova.

Vladimir je bio oženjen Jelisavetom sa kojom je pored Draga i Sretena, imao još tri sina Radomira (1892-1961), Tihomira (1900-1961) i Ranimira (1903-1963) i dve ćerke Ljubinku (nema podataka) i Milicu (pre 1900-1970). Na gradskom groblju u Gornjem Milanovcu je ostala sačuvana porodična grobnica Rajičića. Tihomir Tića Rajičić, brat Draga i Sretena igrao je fudbal u fudbalkom klubu „Takovo“. Fudbalski klub „Takovo“ osnovan je 1911. godine, a formirali su ga gimnazijalci za vreme letnjeg raspusta u vreme kada su Dušan Borisavljević i Petar Trifunović doneli prvu fudbalsku loptu iz Beograda. Tihomir – Tića Rajičić igrao je u prvom timu još od vremena osnivanja kluba na poziciji desno krilo.

foto: Muzej RTK

Na jednoj od sačuvnih razglednica, a koja je štampana u Dragovoj radnji, vidi se njihova porodična radnja. Po rečima gospodina Radoslava Rada Bogosavljevića (Draga je upamtio kao dečak), Drago je bio čestit, pošten i uvažen građanin Gornjeg Milanovca. Takođe, gospodin Rade se seća, da je na dan proslave 25-godišnjice Rudničke ofanzive 3. decembra 1939. godine, kada je u gradu bila organizovana velika proslava, Drago ispred svoje radnje u Karađorđevoj ulici, postavio zvučnik, tako da su svi građani koji su se u velikom broju okupili oko njegove radnje, mogli uživo da slušaju prenos svečanosti koja je bila organizovana u sali Gimanzije. Kod Draga u radnji prodavala se tehnička roba prvoklasnog kvaliteta, kakvu je malo ko imao u gradu. Drago je bio oženjen Kosarom Kokom Rajičić sa kojom nije imao dece.

Značajan događaj za stanovnike Gornjeg Milanovca bilo je uvođenje električnog svetla 1921. godine. Drago Rajičić, Dragoslav Majdanac, Mile Maćić i drugi akcionari, su zajedničkim sredstvima pokrenuli proizvodnju električne energije.

Parna mašina pokretala je generator jednosmerne struje 220 volti, a bila je smeštena u mlinu Sime Majdanca koji se nalazio na uglu današnje Karađorđeve i Mutapove ulice.

foto: Muzej RTK

Rajičići su ostali upamćeni i kao dobrotvori milanovačke crkve, o čemu je pisano u Rudničkom glasniku 6. januara 1935. godine. Oni su crkvi u Gornjem Milanovcu poklonili jedan veliki pokrivač od čohe, za pokoj duše oca Vladimira i majke Jelisavete u vrednosti od 500 tadašnjih dinara.

Rajičići su ostali upamćeni i kao dobrotvori milanovačke crkve, o čemu je pisano u Rudničkom glasniku 6. januara 1935. godine. Oni su crkvi u Gornjem Milanovcu poklonili jedan veliki pokrivač od čohe, za pokoj duše oca Vladimira i majke Jelisavete u vrednosti od 500 tadašnjih dinara.

Drago Rajičić umro je početkom februara 1941. godine u Gornjem Milanovcu. Sahranjen je u porodičnoj grobnici na groblju u Gornjem Milanovcu.

Fotografije koje su korišćene u tekstu su iz zbirke Muzeja rudničko-takovskog kraja i privatnih arhiva Fabijana Vendriga, Milana Radovanovića.

Ana Jelić, istoričar umetnosti, Muzej RTK

Violeta

Prethodni članak

Dr Šutić o stanju u Opštoj bolnici

Sledeći članak

Gradsko groblje