Crkva Svetog Dimitrija u Brezni – još jedna Miloševa zadužbina
Brezna se nalazi dvadesetak kilometara zapadno od Gornjeg Milanovca na putu koji vodi za planinu Suvobor. Prema sačuvanoj tradiciji selo je dobilo ime po velikom broju breza izraslih na ovom prostoru. Kao tipično naselje tzv. razbijenog tipa, sa zaseocima na okolnim brdima, Brezna je vremenom postala središte kome su gravitirala sva mesta počev od Beršića pa do Srezojevaca. Inače, ljudi ovoga kraja imali su važnu ulogu tokom ustanka. Među njima isticali su se kneževi Vasa Popović, brat od ujaka kneginje Ljubice kao i Atanasko Mihailović, oba rodom iz Beršića. Bliski Miloševi saradnici ujedno su bili ljudi od njegovog najvećeg poverenja.
Negujući tokom čitave vladavine poseban odnos prema kraju odakle je ponikao i započeo borbu za nacionalno oslobođenje srpski knez je odlučio da u Brezni sagradi još jednu zadužbinu. Njeno mesto odredila je želja kneginje Ljubice da se uz postojeću crkvu brvnaru iz 1817, podigne nova bogomolja posvećena Svetom Dimitriju.
Materijal potreban za izgradnju prikupljan je tokom 1836. godine. Tako je na primer siga kopana u Beršićima. Pod rukovodstvom majstora Dimitrija Sotirovića, u proleće sledeće godine počelo je zidanje. Usled određenih nesporazuma i nezadovoljstva njegovim načinom rada, knez Miloš je veoma brzo smenio Sotirovića i za glavnog neimara svoje zadužbine odredio Nastasa Stefanovića.
Gradnja crkve trajala je naredne dve godine, a završni radovi na njenom ukrašavanju vršeni su verovatno i tokom 1839. U nekim istorijskim izvorima kao vreme osvećenja nove crkve pominje se 1840. godina. Ovom činu nije prisustvovao Miloš jer je godinu dana ranije napustio kako kneževski presto, tako i Srbiju.
Po arhitektonskim rešenjima crkva Svetog Dimitrija spada u red karakterističnih seoskih bogomolja nastalih u Srbiji do godine 1836. To je jednobrodna građevina, bez kupole, zasvedena poluobličastim svodom, sa prostranom polukružnom apsidom na istočnoj strani i manjim polukružnim bočnim pevnicama, što joj daje oblik trikonhosa.
Zidana je od kamena i krečnog maltera koji prekriva spoljne i unutrašnje zidove. Dvoslivni krov nekada je pokrivao crep, a danas lim. Bogato profilisana dekoracija prozora i dva portala izvedena je pod uticajem južnjačke graditeljske tradicije. Takođe, primetni su i elementi karakteristični za crkve brvnare.
Ispred glavnog ulaza, na zapadnoj strani, dozidana je nešto kasnije visoka kula – zvonik. Međutim, ona odudara od ostatka crkve i ne čini sa njom skladnu arhitektonsku celinu.
Drveni ikonostas nastao je 1851. godine. Prema koncepciji i stilskim obeležjima pripada klasicističkom umetničkom pravcu. Visoka drvena pregrada ima skromnu rezbu, tek nešto bogatiju na carskim dverima. Pozlaćeni duborezni ukrasi baroknog su stila.
Ikone, kao i ostalu dekoraciju na ikonostasu radili su tokom 1851 i 1852. godine živopisci – braća Konstantin i Dimitrije Anastasijević, poreklom iz južnih krajeva. Ovi slikari postvizantijskog pravca istovremeno su primenjivali tadašnje savremene barokne obrasce, stvarajući dela sa puno zlata, šarenila i mnoštva detalja. Zidne kompozicije koje ukrašavaju naos i oltarski prostor takođe su delo braće Anastasijević.
U brezanskoj crkvi do danas je sačuvan veći broj slkarskih dela iz XIX veka. Među tim dragocenostima ističu se tri ikone i jedna slikana darohranilnica, rad poznatog srpskog slikara Dimitrija Posnikovića. Konačno, posebnu i nadasve vrednu celinu ove bogomolje čine stare bogoslužbene knjige, u kojima se nalaze mnogi zapisi iz XVIII i XIX veka, dragoceni za proučavanje istorije Brezne i okolnih naselja.
Kneginja Ljubica prenela je 1840. godine telo svog rođaka Vase Popovića iz beogradske crkve Svetog Marka u portu brezanske svetinje, o čemu svedoči spomen ploča na južnom zidu. Navodno, još za života nekadašnji knez požeške nahije odvojio je određenu sumu novca za podizanje crkve. Kada je 1832. umro deo njegove zaostavštine u iznosu od 4000 dukata prisvojio je kneževski par i kasnije upotrebio za radove u Brezni. Iako su sredstva iskorišćena u ktitirske svrhe, Miloš je 24 godine kasnije vratio i taj deo nasledstva potomcima Vase Popovića, pravdajući to željom da „niko od Popovića ne uzdiše na pomen njegovog imena ili njegove počivše supruge“.
Brezanska bogomolja delila je kroz svoje bezmalo dvovekovno postojanje sudbinu naroda i države kome pripada i služi. Kako smo videli za sve to vreme nije ozbiljnije stradala. Nažalost, sudbina brvnare bila je posve drugačija. Do danas, od jedne od najlepših crkvi ovakvog tipa u Srbiji, ostala su samo vrata i časna trpeza.
Smena Miloša Obrenovića i njegov odlazak iz Srbije istovremeno je značio prekid ktitorske delatnosti na ovim prostorima. Takvo stanje zadržalo se u naredne dve decenije kada će povratkom na vlast isti taj Miloš započeti u tek osnovanoj milanovačkoj varoši svoju poslednju zadužbinu – Crkvu Svete Trojice.
Aleksandar Marušić
fotografije: Saša Savović
