U Galeriji muzeja juče je predstavljena knjiga „Staro vojničko groblje u kragujevačkim Šumaricama“. O knjizi su govorili direktorka Spomen – parka „Kragujevački oktobar“ Marijana Stanković i autor knjige Nenad Karamijalković, direktor Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Kragujevcu.

Autor knjige Nenad Karamijalković je na njenoj izradi radio tri godine, istražujući u vojnim i istorijskim arhivima Srbije, Austrije i Nemačke. Ovaj projekat je finansiralo Ministarstvo kulture i informisanja Republike Srbije.

Cilj monografije je sveobuhvatni prikaz, istorijski i etnološki, Starog vojničkog groblja u kragujevačkim Šumaricama, ali i izgrađivanju primerenog odnosa prema ovoj lokaciji u budućnosti.

Staro vojničko groblje u Šumaricama je decenijama posle Drugog svetskog rata devastirano i potpuno zapušteno postalo bilo predmet brojnig gradskih legendi od kojih većina nije istinita. Ova knjiga daje odgovore na pitanja ko je sve i od kada na njemu sahranjivan.

Istoričari su dosta lutali kada je u pitanju godina formiranja ovog groblja. Kragujevačko vojno groblje je formirano uporedo sa podizanjem Vojne bolnice 1867. godine, koja je po mišljenju dugogodišnjeg načelnika saniteta Vladana Đorđevića bila najbolja zgrada u Kragujevcu. Danas je to Kasarna „Milan Blagojević“. Groblje je starije nego što se mislilo. Najstariji sačuvani nadgrobni spomenici na Vojničkom groblju potiču iz 1868. godine, i upravo zbog toga je većina istraživača smatrala da je to i godina nastanka groblja.

Međutim, uvidom u matične knjige umrlih kragujevačkih crkava saznajemo da se na ovom lokalitetu vojna lica sahranjivana još 1866. godine.

Prvi sahranjeni na Vojnom groblju je bio osamnaestogodišnji Živojin Jovanović iz Kragujevca pokopan 31. avgusta po starom, odnosno po novom kalendaru 12. septembra.

Zanimljivo je da se na Vojničkom groblju sahranjuju isključivo vojnici i podoficiri (ne i oficiri koji su kao ugledni članovi društva iako preminuli u Vojnoj bolnici sahranjivani na varoškom groblju). Ali, bilo je i presedana poput dva pokopana robijaša, jednog civilnog radnika VTZ-a i lica preminulih za vreme kolere (zbog udaljenosti groblja i sprečavanja zaraze) 1913. godine među kojima se nalaze i dve zene (jedine na ovoj lokaciji).

Ipak među sahranjenima na ovom prostoru većinu čine mladići preminuli tokom služenja vojnog roka u Kragujevcu, vojnici regrutovani za vojne vežbe ili mobilisani tokom ratnih dejstava, podoficiri, dobrovoljci, vojni službenici pri Šumadijskoj diviziji i Vojnotehničkom zavodu, kao i pitomci Vojnozanatlijske i Artiljerijske podoficirske škole.

Preminuli vojnici bili su iz svih krajeva Srbije, a bilo je žrtava i iz Crne Gore, Bosne i Hercegovine, Bugarske, Austrije, Turske i Rusije. Najmlađi sahranjeni na groblju bio je sedamnaestogodišnji pitomac Artiljerijske podoficirske škole Milivoje Novakovic iz Užica (preminuo od šloga) a najstariji šezdesetdvogodišnji dobrovoljac Novica Lopušina (Medveđa) žrtva Prvog balkanskog rata. Bilo je i slučajeva preuzimanja posmrtnih ostataka od strane porodica i pokopa u njihovim rodnim mestima.

Međutim dozvole za ekshumacije su retko davane. U većini slučajeva uzrok smrti sahranjenih na ovom groblju bila je bolest, skoro polovina sahranjenih umrla je od zapaljenja pluća, pa tek potom od ratne rane, nesrećni slučajevi, a retko ubistva i samoubistva.

Vojničko groblje se značajno uvećava tokom balkanskih ratova (1912-1913.) kada se veliki broj ranjenika smešta u kragujevačku Vojnu bolnicu kao jednu od tri stalne u Srbiji. Po Karamijalkoviću do tada je sahranjeno preko hiljadu vojnika. Tokom Prvog svetskog rata u Šumaricama su sahranjivani ranjenici sa Cera i Kolubare, a zatim i umrli tokom epidemije tifusa 1915. godine. U tom periodu u kragujevačkim vojnim bolnicaa preminulo je 3.449 vojnika kao i brojni lekari i zdravstveni radnici.

Dolaskom okupatorskih trupa u Kragujevac 1. novembra 1915. godine Vojničko groblje u Šumaricama nije utihnulo. Svi austrougarski vojnici preminuli u Kragujevcu do oslobođenja sahranjivani su u Šumaricama za njih na posebno napravljenoj parceli baš na mestu gde je 1998. godine podignut Spomenik srpskom vojniku. Preminuli nemački vojnici u Prvom svetskom ratu sahranjivani su na obali reke Ždraljice u okviru VTZ-a. Vojnici premunuli tokom služenja vojnog roka u Kragujevcu i okolini sahranjivani su u Šumaricama i između dva rata. Većina pokopanih bila je srpske nacionalnosti, ali ima i imena drugih nacije sa svih prostora novoformirane države. U to vreme zbog boljih sanitetskih prilika i modernije medicinske opreme i broj smrtnih slučajeva bio je znatno manji nego u 19. i na početku 20. veka.

Dva značajna događaja desila su se na Vojnom groblju tokom međuratnog perioda. Prvo je reka Ždraljica u poplavi 1925. godine odnela jedan deo nemačkog groblja sa svoje obale kod ušća u reku Lepenicu. Zbog toga su gradske vlasti odlučile da se groblje prekopai da se ostaci nemačkih vojnika oko 60-70, prenesu u Šumarice. Drugi je bio projekat sanacije Vojničkog groblja realizovan 1928. do 1930. godine. Groblje se prostiralo na 2,67 hektara i bilo je ograđeno žicom. Sa groblja su uklonjene sve stre krstače i podignuto je 3.200 novih drvenih krstova na kojima su ispisani brojevi, jer su spiskovi pokopanih izgubljeni tokom Prvog svetskog rata.

Groblje u potpunosti menja izgled tokom Drugog svetskog rata. Preuređeno je 1942. godine pod rukovodstvom Eugena Kletija funkcionera Folksbunda. Tada su posmrtni ostaci 3.274 vojnika prebačeni u centralnu grobnicu ispod Kamenog lava (174 nemačkih, 1.000 sustrougarskih i preko 2.000 srpskih vojnika). Parcele sa ostacima vojnika sahranjenih do Prvog svetskog rata i između ratova nisu dirane a proširena je parcela nemačkih vojnika poginulih u Drugom svetskom ratu. Poslednje osobe sahranjene na groblju su nemački vojnici poginuli 20. i21. oktobra 1944. godine i trojica crvenoarmejaca.

Vojničko groblje u Šumaricama spasila je šesta poseta druga Tita Kragujevcu 1978. godine. Groblje je bilo u jako lošem stanju, kada je prevagnuo stav da ga treba srediti i obnoviti u okviru novosagrađene Etno kuće, a za potrebe Titove posete. Etno kuća je izgorela 1991. godine. Ponovo je groblje obnavljano u periodu 1994/95. i 2017. godine.

Danas sa 157 nadgrobnih i 89 betonskih krstova i dva umetnička spomenika čini celinu šumaričkog vojnog memorijala .Osim izuzetnog istorijskog značaja ovo groblje ima i etnološki značaj. Reč je o pravoj skulptorskoj galeriji raznovrsnih dela sepulkarnog graditeljstva, preko koje pratimo razvoj bogate narodne umetnosti od sredine 19. veka do sredine 20. veka.

Monumentalni spomenik kamenog lava-čuvara groblja u Šumaricama zauzima centralno mesto na Starom vojničkom groblju i to jenajstariji očuvan spomenik u Kragijevcu star 105 godina. Prvobitno je trebalo da krasi ulaz u kriptu Karađorđevića na Oplencu. Radio ga je italijanski umetnik Erminije Dori iz Padove. Naručio ga je kralj Petar Prvi Karađorđević.

Na ovom groblju sahranjeno je 30 vojnika iz rudničko-takovskog kraja.

Ana Jelić