Posle kratkotrajne, druge vladavine kneza Miloša (1858-1860), po ugledu na mnoge evropske zemlje, dolazi do značajnijih građevinskih i urbanističkih uspona. Javlja se sve više potreba da se obnove stare i sagrade nove crkve, da se podignu zgrade za smeštaj administracije, da se započne sa urbanizacijom sela, sa formiranjem novih gradova i gradskih četvrti. Sprovode se potpune ili delimične rekonstrukcije postojeće urbane strukture srpskih gradova u duhu savremenih evropskih shvatanja.

Knez Miloš je bio lično zainteresovan da se izmeni izgled gradova, koristeći lični položaj i uticaj. Zahvaljujući finansijskim sredstvima, ali i osećanjem potrebe, kako za sebe tako i za svoju bližu okolinu, bio je aktivan pregalac i graditelj. U Srbiji sve više cvetaju zanatstvo i trgovina, oživljavaju rudarstvo i industrija, razvija se sitna i srednja buržoazija. Razvojem trgovine i industrije, uspostavljanjem ekonomskih veza sa zapadnom i srednjom Evropom omogućen je razvoj graditeljstva u svim njegovim domenima – estetskim, društvenim i tehničkim. Uporedo sa borbom za oslobođenje od turske vlasti u srpskoj kulturi u drugoj polovini XIX veka zamire orijentalna graditeljska praksa u korist evropskih metoda građenja. Orijentalne čaršije pretvaraju se u moderne evropske gradove sa definisanm gradskim centrom i novom funkcionalnom i estetičkom strukturom urbanističkih sadržaja. Napuštanje orijentalne tradicije i dostizanje standarda razvijene Evrope predstavljali su starteške ciljeve srpskih arhitekata i urbanista u XIX veku. Težnja ka evropskim formatima preneta je iz oblasti urbanizma i na arhitektonsko oblikovanje gradova. Na zapadu školovani inžinjeri i arhitekte prenele su u Srbiju vladajuće stilove savremene Evrope.

Najznačajnije mesto u okviru graditeljskog fonda zauzimaju javni objekti, čijoj je izgradnji upravo zbog njihovog značaja pridavana posebna pažnja. Svoj značaj i važnost javni objekti potvrđivali su svojom lokacijom, ali i veličinom, arhitektonskom obradom, a na prvom mestu namenom koja je uslovljavala poseban tretman.

U Beogradu, kao i u ostalim slobodnim srpskim gradovima, izgrađeno je mnogo objekata u stilu romantizma. Iako nisu sadržali izrazito nacionalno obeležje, romantičarsko koncipovani objekti su doprineli opštoj klimi uzleta nacionalne orijentacije u umetnosti. Romantizam se u arhitekturi Srbije najpre ogleda u primeni dekorativnih motiva na fasadama, kao što je bogen friz ispod krovnog venca, ritmizovanje zidnih platana nizovima lučnih otvora, ali i stidljivoj primeni arhivolti i neupadljivih elemenata dekoracije. Za razliku od klasicizma romantizam se vrlo brzo razvija i lako prodire u varoši, ali i u unutrašnjost zemlje. Jačanje trgovine i sve bolji ekonomski uslovi to omogućuju.

Značajan arhitekta epohe romantizma u Srbiji bio je Kosta Šreplović. Rođen je u Beogradu 1836. godine, gde je završio osnovnu i srednju školu. Njegov otac Gotfrid Šrepla, rodom iz Karlovaca, radio je kao faktor slovolivnice u Državnoj štampariji. Kosta Šreplović bio je jedan od prvih državnih pitomaca na studijama arhitekture u inostranstvu. Kao odličan učenik Kosta je dobio stipendiju i mogućnost da studira arhitekturu u Minhenu. Pre studija proveo je godinu dana na praksi na gradilištu u Pešti. Završivši studije u Minhenu vratio se u Beograd gde 1861. godine dobija mesto glavnog crtača (načertatelj) u Glavnoj upravi građevina, a 1863. godine biva postavljen za arhitektu II klase u Ministarstvu građevina sve do 1866. godine, kada postaje „indžinir“ VI klase.

Šreplović je za kratko vreme izradio niz značajnih projekata. U njegovoj kratkoj karijeri, među prvim delima je projekat za zgradu Okružnog načelstva u Gornjem Milanovcu. To je ujedno prvi javni objekat koji je sagrađen u Gornjem Milanovcu. Šreplović je uspeo da u potpunosti odgovori zadatku, naime on je do kraja sproveo ideju o funkcionalnosti prostora, ujedno čineći ovo zdanje najizrazitijim obeležjem novonastale varoši.

Pošto je zgrada projektovana da bude Okružno načelstvo, arhitekta je vodio računa o tome da građevinu prilagodi njenoj nameni. Zgrada Okružnog načelstva dobija istaknut položaj, naime postavljena je na najvišoj tački, ostvarivši na taj način „zavidan stepen monumentalnosti“. Zdanje je postavljeno na prostranom trgu novoosnovane varoši Despotovice. Ovo zdanje zajedno sa crkvom sv. Trojice iz 1862. godine čini harmoničnu celinu. S obzirom da je grad osnovan u vreme romantičarskog zanosa, njegove prve velike i značajne fasade oblikovane su u skladu sa vladajućim romantičarskim tendencijama.

Izgrađena u duhu romantizma zgrada Okružnog načelstva školski je primer srednjoevropskog stvaranja ovog doba. Temelji su svečano postavljeni 22. oktobra 1853. godine. Novembra iste godine iz Beograda dolazi Franc Zeleni, koji je rukovodio izvođačkim radovima. Nekoliko meseci kasnije započeta je izgradnja i ostalih javnih objekata poput pošte, osnovne škole i opštinskog suda. Seča građe iz obližnjih šuma, pravljenje cigle, nabavka kreča, peska i kamena pala je na teret ovdašnjeg stanovništva. Zapravo, građani su imali obavezu da tokom godine 30 dana kuluče i tako izgrade državna zdanja, varoške ulice i sve priključne puteve koji su povezivali grad sa glavnim drumovima. Gradnju ovog zdanja pratile su mnoge poteškoće, čak i jedan tragični događaj. Naime, zemljodelac Milan Bojović iz sela Gornja Gorevnica, životom je platio početak radova na izgradnji budućeg Okružnog načelstva. Tog 22. oktobra 1853. godine njegovi volovi, uplašeni usled velike mase sveta, koja se okupila na trgu, naglo su krenuli i oborili svog gazdu, koji se odjednom našao pod točkovima zaprege i tako okončao život.

Tačno vreme izgradnje zgrade nedostaje, verovatno da je to bilo oko 1865. godine. Zgrada je urađena kao jednospratna građevina pravougaone simetrične osnove, vrlo skladnih proporcija. Urađena je bez ispada na sredini, ali sa malo naglašenim bočnim rizalitima. U prizemlju na sredini ističe se ulazni vestibil na koji se nadovezuje hodnik, koji je postavljen u sredini. Sa unutrašnje strane se nadovezuje monumentalno trokrako stepenište kojim se penje na sprat. Prostorije su koncipovane sa obe strane stepeništa i hodnika. Spoljašnjost je skromno ali harmonično urađena, sa jednostavnom i svedenom dekoracijom, izvedena u duhu romantizma. Ističu se jedino profili oko prozora koji su takođe izvedeni u romantičarskom duhu. Zidana je opekom, a zatim je omalterisana. Spratovi su sa spoljne strane odvojeni profilisanim kordonskim vencem. Na taj način naglašena je horizontalna podela građevine. Poštovana je i istaknuta simetrija na zgradi, koja je postignuta prozorskim otvorima koji su simetrično raspoređeni. Prozorski otvori su uokvireni finom profilacijom, u prizemlju segmentastim okvirima, a na spratu jednostavnim okvirima sa dekorativno obrađenim završecima. Krovni pokrivač je urađen na četiri vode, a ispod krova je profilisani potkrovni venac. Ovo zdanje je veoma funkcionalno, i u vreme kada je bilo podignuto bilo je najmonumentalnija zgrada u novoosnovanoj varoši. Značajni istorijski događaji zbili su se upravo u ovom zdanju. Prvo su u njoj bile smeštene državne kancelarije. Poznata je i kao sedište Komande Prve armije na čelu sa Živojinom Mišićem u vreme Prvog svetskog rata. Upravo u ovoj ovoj zgradi je 1914. godine doneta odluka o Rudničkoj ofanzivi, kada je autrougarska vojska poražena za 12 dana. U Drugom svetskom ratu, za vreme bombardovanja zgrada je ostala netaknuta. U njoj je bio smešten okružni zatvor. Trg i zelena pijaca, koji su se nalazili ispred zgrade sve do kraja Drugog svetskog rata, izmešteni su i taj deo je pretvoren u park.

Na prostoru gde se danas nalazi Novi dvor u Beogradu, postojala je 1910. godine zgrada Ministarstva spoljnih i unutrašnjih poslova i Glavnog telegrafa. Izgradnja zgrade je započeta 1860. godine po nalogu kneza Miloša za konak prestolonaslednika kneza Mihaila. Posle smrti kneza Miloša, knez Mihailo odlučuje 1860. godine u septembru da se započeto zdanje izda, iz čega se zaključuje da je zgrada bila dodeljena ministarstvu. To je takođe još jedan od radova koje je Šreplović uradio. Međutim, najverovatnije je da je Šreplović samo vodio nadzor pri završavanju zgrade, jer su planovi morali biti izrađeni još 1859. godine. Šreplović je postavljen za „načertatelja“ u Glavnoj upravi građevina 1861. godine kad se vratio sa studija. Sa druge strane, teško je poverovati da je graditeljski poduhvat od državnog interesa mogao biti poveren tek svršenom studentu koji iza sebe nije imao značajna ostvarenja. Zgrada je kasnije prenamenjena za potrebe ministarstva spoljnih i unutrašnjih poslova. Na osnovu čistoće stilske kompozicije i harmoničnog oblikovanja masa, prema detaljima elemenata i motiva, vidi se da je projekat ovog zdanja radio talentovani arhitekta.

Međutim, najvažnija iskustva Šreplović je stekao na izgradnji Kapetan Mišinog zdanja u Beogradu, radeći kao pomoćnik poznatog češkog arhitekte Jan Nevolea. Kapetan Mišino zdanje je podignuto na Studentskom trgu, na mestu gde je ranije bila zgrada Jevrema Obrenovića. Izgradnja je započeta 1862. godine, a završena septembra 1863. godine. Kako je poznato Jan Nevole se pre završetka Kapetan Mišinog zdanja vratio u Prag i prepustio mladom arhitekti Kosti Šreploviću da dovrši poslove na zgradi. Kapetan Mišino zdanje nosi u sebi najbitnije elemente romantičarskog pokreta u novijoj srpskoj arhitekturi. Neosporno je da je u drugoj polovini XIX veka u Beogradu Kapetan Mišino zdanje moralo predstavljati vrhunac arhitektonskog ostvarenja jer i danas pruža utisak prave palate izvedene po planu talentovanog arhitekte svoga doba.

Staro zdanje, u Aranđelovcu, dvor koji je pripadao dinastiji Obrenović, zadužbina je kneza Miloša Obrenovića i ujedno remek delo arhitekte Koste Šreplovića. Izgradnju ovog objekta, koji je danas poznat pod nazivom hotel „Staro zdanje“, uz očigledne reminiscencije na romantičnu raskoš Kapetan Mišinog zdanja, započeo je knez Miloš Obrenović 1859, tokom svoje druge vladavine, a gradnju je završio njegov sin Mihailo. Šreplović ovde ponavlja neke bitne elemente beogradske palate, bazirajući ga više na romanskim, nego na renesansnim i orijentalnim uzorima. Arhitekta i projektant zgrade Kosta Šreplović, državni inžinjer pri Ministarstvu građevina, poginuo je prilikom nadgledanja radova na ovom objektu 10. decembra 1872. godine. Hroničari beleže da je pri kraju radova, na dan kada je trebalo skinuti skele sa fasade zgrade, poželeo da još jednom sa visine pogleda svoje zdanje. Popeo se, pao i poginuo. Imao je samo 37 godina. Sahranjen je u porti Bukovičke crkve.

U vreme dinastije Obrenović zdanje je renovirano nekoliko puta. Veći radovi su izvođeni 1887. godine kada je Državni savet odobrio sredstva za popravku krova, ali i za druge radove kako bi objekat bio pripremljen za dolazak kraljice Natalije. Po Šreplovćevim planovima izrađen je i park Bukovičke banje sa svojom čuvenom alejom platana, a tada je u njegovom gornjem delu bilo i malo veštačko jezero povezano sa potokom koji je tuda prolazio.

Paralela koja se može povući između dvora za prestolonaslednika Mihaila, Kapetan Mišinog zdanja, Starog zdanja i Okružnog načelstva u Gornjem Milanovcu govori o naprednom arhitekti toga doba, ne zato što je školovan na Univerzitetu u Minhenu, već zbog posebnog pristupa arhitekturi. Kosta Šreplović je vrlo rano završio svoju karijeru punu elana i uspeha. Umro je u mlad u 37. godini života. Podlegao je povredama koje je dobio usled pada sa skele Starog zdanja u Aranđelovcu 10. decembra 1872. godine. Upravo u Aranđelovcu sin Petar mu je podigao spomen ploču. Jedna ulica u Aranđelovcu nosi njegovo ime.

Romantizam je primljen i prihvaćen u Srbiji dosta dobro, jer je u svojim romanskim elementima podsećao na staru srpsku srednjovekovnu arhitekturu. Razvijajući se u doba društvenih previranja, kada su traženi oslonci na staru tradiciju, razumljivo je to što se romantizam javio pre u crkvenoj nego u profanoj arhitekturi.

Krajem 70-tih završava se prvo romantičarsko poglavlje u novijoj srpskoj arhitekturi. U celini posmatrano, ono je imalo evropski karakter, pre nego srpski, a na svojim plećima su ga izneli inženjeri i arhitekte. Doba koje sledi nije u potpunosti lišeno romantičarskih pojava, ali su njegovi bitni ideali, njegova suština i njegovi metodi najčešće drugačiji. Stvara se domaća varijanta nacionalnog stila i trajaće do polovine XX veka. Međutim, do 1905. godine u Srbiji će se i dalje graditi u duhu zakasnelog romantizma, o čemu svedoče brojne građevine.

Ana Jelić, istoričar umetnosti