Slavski ritual, kada se priprema žito (koljivo), koje se preliva vinom i kada se pali sveća, neki istraživači povezuju sa kultom mrtvih.Oni smatraju da se slavski ritual vrši kako bi se duše mrtvih predaka održale u prijateljstvu sa svojim živim potomcima. Drugi pak smatrajuda se pri slavljenju Krsnog imena svi tragovi paganizma odnose na kult plodnosti, a ne na kult predaka. Treći istraživači smatraju da je Krsna slava nastala kao sećanje na onog pretka koji je prvi primio hrišćansku veru, a samim tim i na dan kada je koje pleme ili porodica, primilo hrišćanstvo. Po njima dakle ispada da su se neki preci krstili na Sv. Nikolu, drugi na Sv. Vrače, treći na Sv. Jovana, četvrti na Sv. Đorđa, peti na Sv. Iliju i slično. Kako je u paganstvu svako pleme ili porodica imalo svog Boga zaštitnika, tako je i od vremena primanja hrišćanstva svako novokršteno pleme za svog zaštitnika uzimalo onog sveca na čiji se dan krstilo.. …Proslava Krsne slave karakteristična je jedino za Srbe, dok ostali narodi ne slave Slavu. Srbi su tako jedini u svetu stvorili svoj opštenacionalni kult i poseban ritual, koji su tokom narednih vekova negovali i čuvali, za razliku od Grka, Rusa, Bugara i Rumuna, kod kojih se ovaj ritual potpuno izgubio…

…Istorijski podaci jasno pokazuju mesto i značaj Krsne slave u životima Srba. Oni ovaj srpski praznik nazivaju „pamet svetom“ i vezuju ga za pomen mrtvima – „za pokoj“. Ova proslava dugo je zadržala i paganske elemente. Vršena je uz krvnu žrtvu i to na način što su pred crkvu dovođena goveda i ovnovi, ili su u samu crkvu unošeni golubovi i jaganjci, gde im je sveštenik pre klanja prvo čitao molitvu, a zatim ih je ponekad i on lično klao pred žrtvenikom kraj oltara.

Sveštenik je za sebe dobijao krzno i grudi životinje, a ručak je priređivan u crkvi ili ispred nje.

Od vremena arhiepiskopa Save situacija se menja. Srpska crkva je 1219.god. postala arhiepiskopija, a samim tim morala je rešiti mnoga crkvena pitanja. Naročito je važno bilo regulisati ona pitanja gde su se prožimali paganski i hrišćanski običaji. Stoga je arhiepiskop Sava u svoj reformatorski program Srpske crkve započeo sa procesom da se proslava „svetog“, to jest „Krsnog imena“ što više saobrazi formi hrišćanske beskrvne žrtve.

Naravno, sve to nije išlo ni malo lako. Sava je čak pod pretnjom gubitka čina zabranio sveštenicima da životinjama čitaju molitve, kao i da primaju životinje u crkvu. Zabranio im je da učestvuju na ručkovima povodom „svetih“ ili za pokoj umrlih. Doduše, sveštenicima je ostavljena mogućnost da odu u kuću svakog pojedinca koji čini pomen svetome ili daje gozbu za dušu mrtvima i da tu gozbu na licu mesta blagoslovi. Na taj način blagoslov su dobijali svi članovi porodice…

Svi glavni ritualni rekviziti današnje Krsne slave uglavnom su izdiferencirani još u vreme arhiepiskopa Save. Sveštenici su uoči slave odlazili u svečarev dom gde su svetili vodicu. Ikona svetitelja Krsne slave od davnina se smatra kao neophodan rekvizit. Ona stoji u kući porodice, koja slavi svoga sveca-zaštitnika. Svi koji su slavili donosili su u crkvu na blagosiljanje sveću, krsni kolač, koljivo (žito), zejtin, vino i tamjan. Sveštenici su tada pevali razne molitve, koje su za tu priliku sami stvarali. Te molitve su, uz male izmene, sačuvane i do danas.

I srpske vladarske dinastije su imale svoju Krsnu slavu. Nemanjići su na primer slavili Krsno ime Sv. Aranđela Mihaila, a kao preslavu Sv. Đorđa… Predanje kaže da su da su Mrnjavčevići prvo slavili Svetog Mratu (Martina), ali i to da se Kraljević Marko odrekao svoje Krsne slave i kao novu uzeo Đurđevdan. Međutim, po crkvenim propisima Krsna slava se ne može menjati, te možda u tome i leži tajna svih budućih nesreća porodice Mrnjavčević. Đurđevdan su slavili i vladari iz dinastije Petrović u Crnoj Gori. Dragašima je pak Krsna slava bila Mitrovdan. Krsna slava Obrenovića bio je Sveti Nikola. Karađorđe i njegovi potomci slavili su Svetog Klimenta. Međutim, zbog niza nesreća koje su zadesile njegovu porodicu, knežević Petar Karađorđević je 1890.godine, posle smrti kneginje Zorke, zatražio sa Cetinja od mitropolita da mu Srpska crkva da blagoslov i dozvolu da promeni svoju tadašnju Krsnu slavu Svetog Klimenta za Svetog Apostola Andriju.

Krsnu slavu slave kako pojedinci, tako i crkva. Slave se tako dele na: porodične, crkvene, školske, opštinske i esnafske. Svaka crkva ima svoj naziv, koji je dobila po svetitelju ili prazniku kome je posvećena.U vreme kada crkva slavi narod se okuplja na njeno svečano bogosluženje. Obično je ta crkvena slava bila i slava mesta u kome se crkva nalazi (tzv. zavetina). Sve srpske škole slave Svetog Savu kao svoju školsku slavu. To je uređeno zakonom od 13/26. januara 1841.godine. Svečanost povodom Svetog Save obavljana je u školskoj zgradi, gde su se pored sečenja kolača i posluženja, držali prigodni govori i pevale prigodne pesme. Opštinske slave su u stvari bile litije. Narod je tada predvođen sveštenikom nosio litije kroz polja i to od zapisa do zapisa. Svaka varoš ili selo ima po pet svojih zapisa. Jedan se nalazi u centru mesta, a ostala četiri su raspoređena na sve četiri strane sveta. Litija se završavala kod zapisa u centru mesta, gde se sekao kolač i gde je obavljano posluženje.

Još u srednjem veku nastali su esnafi, koji su ustvari bili udruženja zanatlija iste ili slične struke. Oni su imali svoja pravila, a jedno od njih je da svaki od esnafa ima svoju slavu (esnafski pir). Kao po običaju kolačari su se smenjivali svake godine. U Srbiji trgovačka slava je Sv. Trojice, a ponegde se slave Tri Jerarha, ćurčije slave Sv. Iliju. Pekari, abadžije i drugi koji rade sa vatrom slave Sv. Atanasija, vinogradari i gostioničari – Sv. Trifuna, mehandžije Todorovu Subotu, dunđeri (stolari i drugi građevinari) slave Sv. Tomu i tako dalje.

Od svih svetitelja u Srbiji se najviše slave Sv. Nikola, Sv. Jovan, Sv. Đorđe (Đurđevdan i Đurđic), Sv. Aranđel, Sv. Luka i drugi.

„Zanimljiva srpska istorija“,
Dejan Nikolić, Narodna biblioteka
Despotovac, str. 220-228
Priredio: Radovan Karaulić